مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٩٦ - معقولات اولیه

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٣٩٦

معقولات اولیه

معقولات اولیه چیست؟ معقولات اولیه یعنی کلیاتی که صورت مستقیم اشیاء هستند در ذهن، و به عبارت دیگر ماهیت اشیاء هستند، به این معنی که:

١. چون ذهن از راه حواس- که این منحصر به راه حواس است- با واقعیت اشیاء به نحوی ارتباط و اتصال پیدا میکند، وقتی که ارتباط و اتصال پیدا کرد تصویری از آنها در مدارک حسی نقش میبندد که در باب وجود ذهنی گفتیم که این تصویر به نحوی وحدت ماهوی دارد با وجود عینی شیء.

٢. بعد که به مرحله ادراک حسی رسید ذهن یک عمل دیگر روی آن انجام میدهد. به عقیده حکما قوه دیگری هست که آن را قوه خیال یا حافظه مینامند. قوه خیال قوهای است مافوق قوه حس. همان عملی را که قوای حسی با وجود عینی کرده است قوه خیال با صورت حسی انجام میدهد. مثلا در اثر لمس، این وجود عینی تصویری در حس پیدا میکند ولی قوه خیال بالاتر از او ایستاده است و یک ارتباطی با این دارد؛ هر گاه صورت حسی در اینجا پیدا شد او در مقام خودش یک صورت دیگری که متناسب با خودش است از همین صورت حسی میسازد.

توجه شود که ما نمیگوییم که قوه خیال عین همین صورت حسی را حفظ میکند، بلکه میگوییم «مثل این» را در ظرف خودش میسازد، بعد آن مثل او را در ظرف خودش نگه میدارد.

٣. بعد که امثال مکرر شد قوه دیگری که باز او در بالای اینها قرار گرفته است همین عملی را که حس با عین خارجی کرد و خیال با صورت محسوسه کرد او با این صورت خیالی انجام میدهد؛ یعنی از این صورت خیالی تصویری در نزد خودش میگیرد باز متناسب با مقام خودش و با شأن خودش، که وقتی به آنجا رسید همان مرحله کلیت است.

در همین جا بوده است که بوعلی و خواجه یک نظریهای داشتهاند که بعد از طرف صدر المتألّهین رد شد. بوعلی و خواجه و امثال اینها عمل عقل را تجرید میدانستند؛ یعنی فکر میکردند که عقل همین صورت حسی را به یک نوعی تجزیه میکند، یک چیزهایش را میاندازد، یک چیزهایش را نگه میدارد؛ ما به الامتیاز را