نوع، پنج نوع به یک جنس بالاتر میرسیم که باز معقول اوّلی است. اگر از دو جنس و سه جنس و ... هم بالاتر برویم باز به جنس بالاتر میرسیم که باز معقول اولی است و معقولات اولی طبیعتشان اقتضا ندارد که بتوانند حکم تمام موجودات را صادر کنند، بالاخره محدود در یک حد میمانند. ولی اگر ما از طریق معقولات ثانیه فلسفی جلو بیاییم یکمرتبه حکم ما برای تمام اشیاء علی السویه صدق میکند. از این جهت است که فلسفه میتواند با معقولات ثانیه خودش نیاز فلسفی ما را در مقابل نیازهای علمی برآورد و وظیفهای را که بر عهده دارد انجام دهد ولی علوم بالاخره در نیمه راه باقی میمانند، مگر اینکه وقتی به یک جا رسیدیم بیاییم از روی گزاف حرف بزنیم، مثل همین مسأله «جهش» که وقتی آن را در یک مورد، دو مورد، سه مورد دیدیم بعد یکدفعه بگوییم این اصل جهش و تبدیل کمیت به کیفیت را ما باید به عنوان یک اصل کلی برای تمام عالم هستی بپذیریم. این، حرفی است که بیمبنا گفتهایم. حرف بیمبنا را خیلی راحت میتوان گفت. مثل مسأله تکامل است که بیمبنا میگویند.

تکامل را یک وقت کسی میگوید ولی روی مبانی فلسفی میگوید، مثل هگل.

ممکن است مبنایش درست نباشد ولی هگل میتواند بر مبنای خودش قائل به تکامل در کل جهان بشود، برای اینکه هگل بر اساس انتزاعات ذهنی که دارد میتواند بگوید هر چیزی نفی خودش را در بر دارد و آن نفی، نفی خودش را در بر دارد و آن «نفی در نفی» بالضروره به تکامل منتهی میشود. او که نیامده است به یک اصل فیزیکی و یا به یک اصل زیست شناسی استناد کرده باشد. اصلا او میگوید که منطقا چنین است، محال است غیر از این باشد. ذهن و خارج هم که یک چیز هستند، پس اگر هم در خارج تجربیات حکایت از اصل تکامل نمیکنند ما باید بگوییم اینجور هست، ما نمیفهمیم، بشر نفهمیده است، تجربهها ناقص است.

اما آن کسی که مبنای هگل را نپذیرفته است و از آنجایی که هگل شروع کرده است شروع نکرده است بلکه از معقولات اولیه شروع کرده است و میگوید فلسفه ما فلسفه علمی است ولی مثل هگل میخواهد تکامل را تعمیم بدهد، گزاف کاری کرده است. از این جهت است که ما همیشه میگوییم علیرغم ادّعای آنها که میگویند ما هسته فلسفه هگل را گرفتهایم و پوستهاش را رها کردهایم قضیه درست برعکس است، پوسته پوسته را گرفتهاند نه اینکه هسته را گرفته باشند؛ یعنی یک چیزی را