دارد. تاریخچه ادله وجود ذهنی خیلی طولانیتر است؛ یعنی برهانهایی که بر وجود ذهنی اقامه شده است، از آن برهانی که خود خواجه در تجرید آورده تا براهینی که بعدها آوردهاند، خیلی اختلاف شکل پیدا کرده است که من یک وقتی خیلی از اینها را در باب وجود ذهنی جمع و یادداشت کردم [١].

[١].- بیشتر این بحثها پیش از ملاصدرا توسط آنهایی که متقدم بر ملاصدرا بودهاند مثل دشتکیها و دوانی و امثال اینها مطرح شده است.

استاد: بله، عرض کردم که بالخصوص شرّاح تجرید در این مورد نقش ویژهای دارند؛ یعنی بعد از شرح تجرید بیشتر بحثها در یک دورهای به دست گروهی افتاد که اینها نیمه متکلم و نیمه فیلسوف بودند مثل قوشچی و صاحب مواقف و شارح مواقف و صاحب مقاصد و شارح مقاصد، و باز بعد از دوره این نیمه متکلمها و نیمه فیلسوفها دوباره دور میافتد دست فیلسوفان بعدی یعنی صدر الدین دشتکی و غیاث الدین دشتکی و دوانی و امثال اینها و بعد دیگر منتقل میشود به دوره اصفهان و میرداماد و ملاصدرا و نظایر اینها که اینها دیگر با متکلمین طرف میشوند و نظریات فلسفیای را که متکلمین با آراء ونظریات خودشان مخلوط کرده بودند تهذیب میکنند و آراء آنها را جدا کرده و دور میریزند.

- نقش شیعه و سنی در این بحثها چه بوده است؟

استاد: در این بحثها از جهت شیعه و سنی اصلا تفاوتی مطرح نیست، چون اینها بحثهای عقلی است و ربطی به بحثهای شیعه و سنی ندارد.

- در میان سنیها این مباحث بازارش آنطور گرم نیست.

استاد: نه، اتفاقا تا قبل از دوره اصفهان، شیعه و سنی هر دو در این بحثها وارد بودهاند و به طور متساوی در بین آنها مطرح بوده است. از این دوره به بعد اصلا در میان اهل سنت این بحثها دیگر متوقف شده است و در واقع باید گفت که اهل تسنن از قرن ششم و هفتم به این طرف دیگر متوقف شدند و از این تاریخ به بعد هم هر کسی که در بین آنها پیدا شده است از شاگردهای خواجه بوده است؛ یعنی در واقع دنبالهرو خواجه نصیر الدین هستند.

قطب شیرازی و امثال او، همه اینها دنبالهرو خواجه هستند. از قرن هفتم به بعد فلسفه تقریبا انحصارا در حوزه شیعه قرار گرفت و قبل از این تاریخ هم اصلا شیعه بیشتر از اهل سنت در این موضوع سهم داشته است. احمد امین هم میگوید: «و الحق ان الفلسفة