مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٧٢ - دلیل سوم

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٢٧٢

از همان اضافه است. این دیگر همان عقب نشینی مطلق است [١].

از این هم بگذریم و به دلیل سوم بپردازیم.

دلیل سوم

دلیل سومی بر وجود ذهنی اقامه کردهاند که ارزش این دلیل هم مثل دلیل دوم است و فقط همان قول به اضافه را نفی میکند و آن این است که میگویند ذهن قدرت دارد که یک حقیقتی را به صرافتش یعنی غیر مخلوط با چیزی تعقل کند. در خارج، ما شیء صرف نداریم [٢]. اگر مثلا آهن را در نظر بگیریم، ما در خارج آهن محض نداریم؛ یک شیئی و یک جوهری که فقط آهن باشد و هیچ کیفیتی را نداشته باشد، هیچ کمیتی را نداشته باشد، هیچ وضع و جهتی را نداشته باشد، هیچ رابطهایبا اشیاء دیگر نداشته باشد، ما چنین چیزی نداریم. آهن در خارج اگر یک جوهری است، جوهری است با یک کیفیت معین و با یک کمیت مشخص و اینکه مثلا در زیر فلان جسم قرار گرفته و در بالای فلان جسم دیگر واقع شده است و مثلا قوه جاذبه چقدر روی آن اثر میگذارد. در طبیعت، اشیاء همیشه به صورت مخلوط و به صورت مرکب و متحد با اشیاء دیگر وجود دارند، ولی این ذهن است که قادر است اشیاء را در عالم خودش تجرید کند. تجریدی که در روانشناسی میگویند همین است. ما یک تجرید داریم و یک تعمیم. ذهن دو قدرت دارد: قدرت اول ذهن تعمیم است؛ و برهان دومی که قبلا گفتیم بر پایه همین مسأله تعمیم روانشناسی است؛ یعنی ذهن قدرت دارد بر تعمیم و بر اینکه به شیء ذهنی خصلت عموم و کلیت بدهد.

استاد: این مفهوم اضافه را اگر اجازه بدهید ما در باب «معقولات ثانیه» که عنقریب به آن میرسیم، در آنجا بیان کنیم.

- بسیار خوب؛ پس احتیاج به توضیح هست؟

استاد: بله، احتیاج به توضیح هست و اتفاقا بحث خیلی لازم و مهمی هم هست.