مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٥٢ - تاریخچه قضیه حقیقیه در علم اصول

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٢٥٢

قضیه حقیقیهای که بوعلی گفته است بعدها در کلمات حاجی سبزواری ارزش

خودش را از دست داده است، یعنی حاجی درک نکرده است این را، ولی دیگران نه.

همان قضیه حقیقیه بوعلی بعدها به دست شیخ اشراق و صدر المتألّهین افتاده و مسأله معروف قضایای بتّیه و غیر بتّیه را که از مسائل خوب و عالی منطق ماست به وجود آورده است.

تاریخچه قضیه حقیقیه در علم اصول

قضیه حقیقیه در علم اصول هم آمده است. در علم اصول به این صورت آمده است که گفتهاند وضع قانون و جعل احکام به نحو قضایای حقیقیه است نه به نحو قضایای خارجیه. به این جهت است که قضایای حقیقیه بعد در علم اصول هم زیاد طرح شده است. ولی قضیه حقیقیهای که علم اصول میشناسد همان قضیه حقیقیهای است که حاجی سبزواری میشناسد. چون اولین کسی که قضایای حقیقیه را در علم اصول آورده است شیخ انصاری بوده است و شیخ انصاری و حاجی سبزواری یک تلاقی شش ماههای در مشهد داشتهاند و شیخ در نزد حاجی منطق و فلسفه میخوانده و حاجی هم نزد شیخ فقه و اصول میخوانده است. خیال میکنم قضیه حقیقیه را شیخ از حاجی یاد گرفته بوده است و لهذا طرز تعبیرش هم همان طرز تعبیر حاجی سبزواری است و به هر حال همین اشتباه حاجی در فقه و اصول هم هست.

در بین اصولیین، مرحوم نائینی آمده است گفته است تمام قضایای حقیقیه منحل میشوند به قضایای شرطیه؛ یعنی همین حرفی را که راسل و امثال او گفتهاند او هم گفته است. گفته اصلا قضیه حقیقیه در واقع قضیه حملیه نیست بلکه یک قضیه شرطیه است. ولی این حرف درست نیست. قضیه حقیقیه عینا یک قضیه حملیه است و قضیه شرطیه نیست، زیرا هر جا که منحل به شرطیه بشود از حقیقیه بودن خودش خارج است. اگر قضیه، قضیه شرطیه بشود از حقیقیه بودن خارج است.

برای توضیح بیشتر مطلب بهتر است اول فرق بین قضیه خارجیه و قضیه حقیقیه را بگوییم. ما اول قضیه خارجیه و حقیقیه را به شکلی که حاجی در کتابش طرح کرده است عرض میکنیم.