مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٧٦ - عدم ارتباط مسأله اعاده معدوم با مسأله معاد

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٥٧٦

است به معنی این است که این شیء در ذات خودش محال نیست. اما امکان به معنی احتمال این است که تازه امری که در ذات خودش محال نیست گاهی انسان به بودنش یقین دارد، گاهی به نبودنش یقین دارد، و گاهی احتمال میدهد باشد یا نباشد [١].

بنابراین کسانی که برای مدعای خود به این کلام بوعلی سینا استناد کردهاند بین امکان در اصطلاح فلاسفه و امکان به معنی احتمال خلط کردهاند؛ و لهذا بعضیها که

گفتهاند فرق بوعلی سینا و ابوریحان در این است که بوعلی سینا گفته است اصل در هر چیزی ممکن بودن است تا دلیل بر خلافش ثابت نشود ولی ابوریحان گفته است نه، هر چیزی را تا ثابت نشود ما قبول نمیکنیم، آنها هم همین اشتباه را در جمله بو علی کردهاند.

معنای حرف بوعلی این نیست که اصل در هر چیزی ممکن بودن و قبول کردن آن است مادامی که دلیل بگوید قبول نکن. بوعلی میگوید هیچ چیزی را بدون دلیل انکار نکن. اتفاقا دو جمله دیگر دارد که هر دو در آخر اشارات است منتها این دو جمله را با یک فاصلهای ذکر کرده است. میگوید اگر کسی چیزی را بدون دلیل قبول کند «فقد انخلع من الفطرة الانسانیة» از فطرت انسانی خارج است. فطرت انسانی برای هر چیزی دلیل میخواهد، بدون دلیل قبول نمیکند. در نقطه مقابل، فطرت انسانی هیچ چیزی را هم بدون دلیل انکار نمیکند. پس مادامی که دلیل نداری احتمال بده؛ نه قبول کن نه انکار. این از حکیمانهترین دستورهاست: هیچ چیزی را بدون دلیل نه قبول کنید و نه انکار [٢].

اتفاقا یک حدیثی هم از حضرت صادق (علیه السلام) هست که با همین جمله بوعلی خیلی تطبیق میکند؛ یعنی ایشان هم یک استنباطی کردهاند از آیات قرآن که با این دو جمله بوعلی شباهت دارد. حضرت میفرماید قرآن دو گروه را طرد کرده و

استاد: بله، امر ذهنی است. آن، امر عینی است و این امر ذهنی.

(٢).- بسیار خوب است، اگر اغلب فلاسفه به آن عمل میکردند خوب بود (خنده استاد و دیگران).