مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٧ - ادله قائلین به اصالت ماهیت

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٧٧

اکنون میپردازیم به ادلّهای که بر اصالت ماهیت و ادلهای که بر اصالت وجود اقامه شده است. اول میرویم سراغ اصالت ماهیتیها.

ادله قائلین به اصالت ماهیت

دلائل اصالت ماهیتیها همان دلائلی است که بر اعتباریت وجود آوردهاند؛ و ما گفتیم اگر چه اصالت ماهیت به این شکل برای شیخ اشراق مطرح نبوده است ولی برای وجود اعتباریت قائل است، چون بعد از اینکه ماهیت را اصیل میدانسته است به دنبال اعتباری بودن وجود رفته است.

عمده حرف شیخ اشراق- که به عنوان یک قاعده کلّی حرف خوبی است گر چه آن قاعده را نتوانسته است خوب پیاده کند و بعد ملا صدرا و امثال او این قاعده را خوب پیاده کردهاند- این است که گفته است: «کلّ ما لزم من تحققه تکرره فهو اعتباری». هر چه که لازمه حقیقت داشتنش مکرّر شدن خودش باشد آن امر اعتباری است. اول به یک چیز دیگر مثال میزند. میگوید مثلا وحدت نمیتواند امر حقیقی باشد، وحدت باید امر اعتباری باشد، چون اگر وحدت امر حقیقی باشد خودش باید یا واحد باشد یا کثیر. همان طور که در مورد یک کاغذ که یک امر عینی است باید گفت این کاغذ یا واحد است یا کثیر و خارج از ایندو نمیتواند باشد، حالا خواه کثیر دو تا باشد خواه هزار تا و خواه یک میلیون، وحدت هم اگر حقیقت داشته باشد و خودش امر عینی باشد قهرا این سؤال دربارهاش هست که آیا واحد است یا کثیر؛ و چون هر کثیری از مجموع واحدها به وجود میآید (کثیر یعنی مجموعی ازواحدها) پس بالاخره وحدت اگر واحد باشد باز باید دارای وحدت باشد و اگر هم کثیر باشد باز باید هر واحدش دارای وحدت باشد. باز نقل کلام به آن وحدت میکنیم. فرض این است که وحدت یک امر عینی است؛ و اگر وحدت وحدت هم امر عینی باشد باز نقل کلام به آن میشود، باز وحدتش هم باید یک وحدت عینی دیگر داشته باشد، آن وحدت عینی هم باید وحدت عینی داشته باشد. پس لازم میآید هر شیء که واحد است «وحدت» و «وحدت وحدت» و «وحدت وحدت وحدت» و الی غیر النهایه وحدت عینی داشته باشد در صورتی که شیء یک وحدت بیشتر ندارد. بنابراین وحدت اگر بخواهد امری عینی باشد لازمهاش تکرّر و غیر متناهی بودنش در هر شیء است، پس وحدت انتزاع ذهن است.