مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٤١ - تقریر حاجی سبزواری

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص١٤١

منفصل از آن انتزاع کنید، کم منفصل بیاورید و کم متصل از آن انتزاع کنید.

- منظور عرضم این است که بالاخره همه اینها به انتزاع ذهنی است. در خارج چنین نیست که چیزی عارض بر چیز دیگر بشود.

استاد: البته، ما که قبلا گفتیم که در اینجا صحبت از خارج نیست.

پس اینها همه ذهنیات است. بالاخره یا ذهنی باید باشد یا خارجی، امر ثالثی که نمیتواند باشد.

استاد: نه، شما توجه بفرمایید که ما چه میخواهیم بگوییم؛ ما میخواهیم بگوییم ذهن که یک محمولی را بر یک موضوعی حمل میکند این دو جور است: گاهی محمول در بطن موضوع وجود دارد و گاهی خارج از ذات موضوع است. ذهن کارهایش نیش غولی که نیست که بتواند هر چیزی را بر هر چیزی حمل کند؛ یعنی ذهن با یک تحلیل میرسد به مطلب. شما که میگویید قضایای تحلیلی و قضایای ترکیبی- در اصطلاح کانت- چگونه میگویید؟ میگویید که یک کار نیش غولی است؟ ما دلمان میخواهد این قضایا را تحلیلی بنامیم و اینها را ترکیبی، یا واقعا تحلیلی و ترکیبی هست و این دیگر به اختیار ما نیست؟ یعنی یک قضایایی هست که واقعا تحلیلی است. قضایایی را که کانت تحلیلی مینامد همان قضایایی است که محمول در بطن موضوع وجود دارد منتها شما تحلیل کردهاید و به تفصیل بیرون کشیدهاید. مثل مرکبات خارجیه است. مثلا در آب الآن هیدروژن و اکسیژن وجود دارد اما نه به صورت تجزیه شده از یکدیگر بلکه به صورت یکی شدن این دو عنصر به صورت آب. ولی این یک امر نیش غولی نیست، یعنی من در خارج میتوانم این آب را برگردانم به هیدروژن و اکسیژن. ذهن ما هم عینا همین طور است. ذهن اگر مفهوم «انسان» را تصور میکند به نحو پیچیده و اجمال، تمام معانی ذاتی «انسان» در خود این مفهوم وجود دارد. جوهریت، جسمیت، حیوانیت، همه اینها در این مفهوم وجود دارد؛ یعنی این مفهوم که در ذهن آمده است همه این معانی به نحو سر بسته و پیچیده در آن وجود دارد همان گونه که در آب هم دو عنصر هیدروژن و اکسیژن وجود دارد. بعد این مفهوم را تحلیل میکنیم، ولی وقتی که تحلیل میکنیم آیا میتوانیم هر مفهومی را از آن در بیاوریم؟ نه، آیا ما میتوانیم در خارج آب را تحلیل کنیم و ازت را از آن در بیاوریم؟ نه، این به اختیار ما نیست. «انسان» را هم ما نمیتوانیم تحلیل کنیم و از آن مفهوم «کم» در بیاوریم، چون مفهوم «کم» در آن نیست، ولی مفهوم جوهر در ان هست.

- چرا نمیتوانید؟