مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٧٥ - کثرت طولی و کثرت عرضی

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٤٧٥

ولی بعضی دیگر که به وحدت در حقیقت وجود قائل هستند نوعی کثرت در حقیقت وجود را نیز میپذیرند و به اصطلاح به وحدت تشکیکی وجود معتقدند که وحدت در عین کثرت است و کثرت در عین وحدت.

حاجی و امثال حاجی که قائل به وحدت وجود به آن شکل عرفانی نیستند طرفدار آن نوع از وحدت وجود هستند که با نوعی کثرت مباینت ندارد، وحدت در کثرت است و کثرت در وحدت. از این جهت است که این دو فصل، یعنی فصلی که در آنجا داشتیم راجع به وحدت وجود و فصلی که در اینجا داریم راجع به تکثر وجود، با یکدیگر مغایرت ندارد. مقصود از این تکثر وجود همان تکثر حقیقت واحد است که در عین وحدت تکثر دارد، که وقتی میخواهند این مطلب را به کمک مثال به یک نفر مبتدی تفهیم کنند مثال میزنند به نور خورشید. نور خورشید در ذات خود یک امر واحدی است ولی وقتی که در شیشههای مختلف میتابد به تبع این شیشهها کثرت پیدا میکند؛ یعنی این کثرت از ذات خودش نیست، از قابلیات پیدا شده است که ما راجع به این جهت هم بحث خواهیم کرد.

کثرت طولی و کثرت عرضی

حاجی میفرماید وجود دو نوع کثرت دارد (البته تعبیر به دو نوع کثرت نمیکند، ولی مقصودش همین است، منتها یکی از این دو نوع کثرت را به نحو دیگر تعبیر کرده است):

1. یک کثرت، کثرت به تبع موضوع یعنی به تبع ماهیات است [١]؛ کثرتی است که وجود به تبع ماهیات پیدا میکند. مثلا وجود انسان غیر از وجود فرس است به

- تشکیک در وجود یعنی تشکیک در مظاهر وجود.

استاد: بله، در حقیقت تشکیک در مظاهر است.