آن سه قسم عبارت است از: تمایز به تمام ذات، یعنی اینکه دو شیء هیچ وجه مشترک نداشته باشند، متباین مطلق باشند، مانند اینکه مقولات را همین طور میدانند؛ میگوییم کم در ذات خود با کیف هیچ وجه مشترک ندارد، پس اینها به تمام ذات متبایناند. قسم دیگر، تمایز به جزء ذات است. یعنی دو شیء در جزئی از ذات با یکدیگر مشترکند و در جزئی دیگر از ذات از یکدیگر متمایزند مانند ماهیاتی که در جنس با یکدیگر شریکند و در فصل، مختلف. قسم سوم تمایزی است که دو شیء در تمام ذات با یکدیگر شریکند و تمایزشان به عوارض و مشخّصات فردی است مانند تمایز چند فرد از نوع واحد که در ماهیت نوعیه با یکدیگر شریکند و اختلافشان در عوارض و مشخصات است (مثل دو فرد انسان).

قبل از شیخ اشراق بیش از این سه قسم، تمایز دیگری نمیگفتهاند. شیخ اشراق آمد و گفت نه، یک قسم چهارمی هم داریم، ولی قسم چهارم را هم برد در باب ماهیات، گفت ممکن است دو شیء به تمام ذات یعنی در تمام ماهیت با یکدیگر شریک باشند و اختلافشان به نقص و کمال و به شدت و ضعف باشد یعنی مثلا ممکن است ما دو انسان داشته باشیم که ما به الاشتراکشان انسانیت باشد و ما به الاختلافشان هم همان انسانیت باشد؛ یعنی این، انسان باشد و در انسانیت تمامتر و آن هم انسان باشد و در همان انسانیت ناقصتر، یعنی مابهالاشتراک عین ما به الامتیاز باشد. این حرفی بود که شیخ اشراق آمد و گفت، ولی او تصریح میکرد پس این که مشّائین تشکیک در ماهیت را قائل نیستند درست نیست، تشکیک در ماهیت صحیح است.

حرف شیخ اشراق بعدها با یک اصلاح مورد قبول واقع شد و آن اینکه ما در بین تمایزها نوعی از تمایز داریم که به نقص و کمال است، ولی بر خلاف آنچه که شیخ اشراق قبول کرده است که تمایز به نقص و کمال در خود همین ماهیات است، این نوع تمایز در ماهیات محال است. ماهیات تشکیک پذیر نیست. آن چیزی که نقص و کمال میپذیرد حقیقت وجود است. پس آن سه تمایز همه مال ماهیات است و این یک تمایز از مختصات وجود است.

پس وقتی شیخ اشراق خودش تصریح میکند که این نوع تمایز در ماهیت جایز است- و لذا میگوید علیرغم آنچه که مشّائین گفتهاند من تشکیک در ماهیت را قائل هستم- ما دیگر نمیتوانیم حرف او را توجیه و تأویل کنیم که پس همین