اوایل شفا میگوید آنچه که انسان حس میکند تعاقب اشیاء، توالی اشیاء و معیت اشیاء است، آن هم نه نفس معیت (حتی خود معیت محسوس نیست) بلکه به این معنا که این شیء را میبینم و در همان زمان این شیء دیگر را میبینم، نه اینکه من سه چیز را میبینم: این شیء را میبینم، این شیء دیگر را میبینم، با هم بودنشان را هم میبینم؛ اینطور نیست. خود معیت و با هم بودن را باز ذهن انتزاع میکند. آیا دو نفر که پهلوی هم نشستهاند سه تصویر از آنها در ذهن من هست؟ یکی تصویر از این شخص، یکی تصویر از آن شخص و یکی هم تصویر معیت ایندو؟ یا نه، سه تصویر نیست، از جنبه حسی فقط و فقط همین دو نفر در ذهن من وجود دارند، ولی ذهن درمرحله بعد وقتی این دو تصویر را میبیند معیت را انتزاع میکند. پس حتی معیت، تقدم، تأخر و حتی خود توالی هم که هیوم و امثال او آن را محسوس پنداشتهاند محسوس نیست [١].

علیت و معلولیت هم از همین قبیل است. گرامیترین معانی و مفاهیمی که بشر دارد که اساسا علم بشر- و نه فقط فلسفه بشر- بر آن معانی استقرار دارد و قوام علم بشر و شناخت بشر به آنهاست از باب معقولات اولیه نیست؛ اینها همان معانی فلسفی است و «معقولات ثانیه فلسفی» نامیده میشود.

آنگاه باز یک سلسله دیگر [از مفاهیم] که آنها نیز جزو گرامیترین اندیشههای بشر است آنهایی است که عمل تفکر او را میسازند؛ یعنی عمل تفکر به وسیله آنها صورت میگیرد که اگر نباشند ذهن قدرت بهر تفکر ندارد. اینها «معقولات ثانیه منطقی» نام دارند که باز معقول اولی نیستند.

[١] به طور کلی هر نسبتی غیر محسوس است.

استاد: بله، هر نسبتی غیر محسوس است. تمام نسب انتزاعی است؛ انتزاعی است، نه اینکه به عالم عین هیچ ارتباطی ندارد. اغلب انتزاعی را با اعتباری اشتباه میکنند. تا میگوییم «انتزاعی» آن را به معنی یک چیز بیپایه و چیزی که با عالم عین هیچ ارتباطی ندارد میپندارند و حال آنکه چنین نیست. «انتزاعی» که میگوییم مقصود این است که تصور او مستقیما [به] ذهن نیامده است ولی منافات ندارد که در عین حال حکم ذهن درباره او در خارج واقعا صادق باشد. پس «انتزاعی بودن» به یک معنا غیر از «غیر عینی بودن» است.