مسألهای به نام اصالت وجود و اصالت ماهیت مطرح است (و قهرا در فلسفه افلاطون هم مطرح نیست) و نه در فلسفههای امثال بو علی و فارابی. اصلا هیچ اسمی از این مسأله در آنجا نیست. این مسأله در دنیای اسلام یک سیر تاریخی داشته است که ما در مقدمه جلد سوم اصول فلسفه سیر تاریخی این مسأله را ذکر کردهایم.

این مسأله اول بار در زمان میر داماد و ملّا صدرا به این صورت مطرح شد که آیا اصالت با ماهیت است یا با وجود؟ منتها میر داماد با اینکه مشّائی بود طرفدار اصالت ماهیت شد و بعد هم ملا صدرا که شاگرد او بود ابتدا نظریه استاد را پذیرفت و بعد به شدت با آن مخالفت کرد و طرفدار اصالت وجود شد به طوری که تقریبا میشود گفت که افکار اختصاصی ملا صدرا در همه فلسفه بر محور اصالت وجود است، یعنی همه آنها مسائلی است که از این اصل گرفته میشود.

این مسأله دو ریشه داشته است تا به اینجا رسیده است، یعنی دو منبع داشته است که این دو منبع به اینجا منتهی شده است.

یک منبع، بحثهای فلسفی متکلمین است؛ چون متکلمین دو گونه بحث دارند:

بعضی بحثهایشان بحثهایی است که صرفا در اطراف مسائل مذهبی است و بعضی بحثهایشان بحثهایی است که در مسائل فلسفه اظهار نظر کردهاند و به مخالفت با فلاسفه برخاستهاند [١]. متکلمین در بسیاری از مسائل فلسفه خیلی ناخن میزدهاند

استاد: نه؛ اینکه وجود محمول حقیقی هست یا محمول حقیقی نیست غیر از مسأله اصالت وجود است. خیر، در فارابی چنین مسألهای نه به این نام و نه به نام دیگر نیست.

البته به طور متفرقه در کلمات بو علی- بخصوص در کلمات بو علی- گاهی حرفهایی پیدا شده است که با اصالت وجود جور در میآید. سرّ قضیه این است که این مطلب برای بو علی به صورت یک مسأله مطرح نبوده است که از ایندو یکی را باید انتخاب کرد.

همان طور که برای فرنگیها چنین مسألهای مطرح نبوده است برای او هم مطرح نبوده است. این است که گاهی یک حرفی گفته است که با فکر اصالت ماهیتی جور در میآید و گاهی یک حرفی گفته است که با فکر اصالت وجودی جور در میآید، نه این است که در این مسأله دو رأی مختلف داشته است. چون خود مسأله برایش مطرح نبوده است، بعضی حرفهایش با آن مبنا جور در میآید و بعضی حرفهایش با این مبنا.

[١]. قبلا گفتیم که مسأله زیادت وجود بر ماهیت هم از این گونه مسائل بوده است؛ یعنی