آگاهی چیست؟ چه رابطهای میان عالم و معلوم برقرار میشود که این رابطه ملاک کشف و آگاهی است و ملاک این است که عالم کشف میکند معلوم را و عالم آگاه میشود بر معلوم؟ آن وقت حکمای متأخر [١] به اینجا که رسیدهاند قائل شدهاند به این مطلب که ماهیت علم و ادراک عبارت است از حضور ماهیت معلوم در نزد عالم؛ حقیقت علم عبارت است از وجود یافتن ماهیت معلوم در ذهن و عبارت است از نوعی وجود پیدا کردن معلوم، وجودی که نحوه دیگری از وجود و سنخ دیگری از وجود است که اسمش را میگذاریم «وجود ذهنی». پس بدین ترتیب قهرا مسأله میآید در باب «وجود». پس یکی از تقسیمات اوّلیه وجود تقسیم وجود است به وجود خارجی و وجود ذهنی [٢]. همان گونه که وجود تقسیمات دیگری دارد، مثلا وجود تقسیم میشود به واجب و ممکن، وجود تقسیم میشود به حادث و قدیم، وجود تقسیم میشود به قوه و فعل، همین طور هم وجود تقسیم میشود به ذهنی و عینی. آن وقت مسألهای بر مسائل وجود افزوده میشود و مسألهای در باب وجود وارد میشود به نام مسأله وجود ذهنی. از این جهت است که این بحث خودش را کشانده و آورده است در باب مسائل وجود؛ زیرا به عقیده این اشخاص تقسیم وجود به ذهنی و عینی، یک تقسیم واقعی است و از تقسیمات اولیه وجود هم هست [٣]. منتها در اروپا اغلب شاید مسأله معرفت را جزء مسائل فلسفی نشمارند.

[١]. عقیده متقدمین را بعد خواهیم گفت.[٢] حکما بحثی دارند به نام تقسیمات اولیه وجود و تقسیمات ثانویه وجود. تقسیمات اولیه وجود تقسیماتی است نظیر تقسیم وجود به واجب و ممکن، تقسیم وجود به حادث و قدیم، تقسیم وجود به قوه و فعل، تقسیم وجود به واحد و کثیر. اینها را میگویند «تقسیمات اولیه وجود».[٣] این بحث مربوط میشود به همان وجودات ثلاثه لفظی و ذهنی و کتبی.

استاد: بله. اصطلاحات وجودات ثلاثه بلکه اربعه اصطلاح خواجه است، منتها خواجه و امثال خواجه هم تصریح دارند که وجود لفظی و وجود کتبی را ما مجازا میگوییم «وجود»، اما وجود ذهنی یک امر مجازی نیست، حقیقت است. پس آنها به این مطلب