پس مانعی ندارد که یک قضیه ذهنیه در عین اینکه قضیه ذهنیه است حکایتگر از واقع و نفس الامر باشد ولی واقع و نفس الامرش اذهان است نه خودش. این معنایش این نیست که خودش با خودش تطابق دارد. خودش با خودش تطابق ندارد؛ خودش با یک واقعیت تطابق دارد که آن واقعیت مسائل دیگری است در عالم ذهن.

پس یک قضیه در ذهن حکایت میکند از حالاتی ذهنی که آن حالات ذهنی نسبت به این «واقعیت» است. پس قضیه ذهنیه هم صدقش به این است که مطابق با واقع و نفس الامر باشد. پس، از این جهت فرقی میان قضیه ذهنیه و قضایای دیگر نیست.

وقتی ما توجه کردیم که اصلا مفهوم ذهنی بودن یک مفهوم مقایسهای است یعنی علوم و ادراکات ما از آن جهت که حکایتگر از عین هستند و در مقایسه با عین «ذهن» نامیده میشوند ولی خود ذهن هم یک واقعیتی است و یک مرتبه از مراتب عین است، پس اگر یک قضیهای داشته باشیم که حکایتگر از ذهن من باشد این حکایتگر از یک واقع و نفس الامر است. پس باز حاکی غیر از محکی است. پس [معنی صدق قضیه ذهنیه این نیست که] خودش با خودش تطابق دارد. حاکی غیر از محکی است و حاکی تطابق هم دارد با محکی خودش. اما قضایای کاذبه قضایایی است که مطابقی در هیچ عالمی ندارد. پس فرق قضیه ذهنیه

[١]. حرف شما آقای دکتر ... هم که میخواستید بگویید، به همین برمیگردد. اینکه شما میگویید مثلا اصل امتناع اجتماع نقیضین یکی از قوانین ذهن است و مقصود از مطابقت ذهن با خودش در قضایای ذهنیه مطابقت ذهن با قوانین خودش است به همین مطلب برمیگردد؛ یعنی اینکه من الآن در ذهن خودم یک قضیه آوردهام بیانگر یک قانون دیگری است که آن قانون باز در ذهن است. پس آن قانون دیگر نسبت به این عین است، چون عینیت و ذهنیت یک امر نسبی است. پس این هم در عالم خودش مطابق با واقع و نفس الامر است ولی واقع او واقعی است در درون انسان، زیرا معنی ذهنی بودن نفسانیت نیست که هر چه که در بیرون انسان وجود داشته باشد عین است و هر چه که در درون انسان وجود داشته باشد ذهن است؛ نه، درون با مقایسه با بیرون ذهن است ولی خودش فی حد ذاته عین است. باز درون در مقایسه با خود درون، یعنی اگر درون حکایت کند از یک قانونی در درون، آن درون حکایت شده عین است و درون حکایتگر ذهن است. باز درون حکایتگر خودش برای خودش و بالنسبه به خودش یک عینیتی است.