٤. تمایز به نقص و کمال (تمایز تشکیکی): آن سه نوع تمایز را قدما هم قائل بودهاند، شیخ و امثال شیخ هم ذکر کردهاند. حرف تازهای که شیخ اشراق [١] آورد- منتها بعد به وسیله صدر المتألهین اصلاح شد که باز منشأ نظریه وحدت شد و او هم شاید از یک نظر این مطلب را از عرفا گرفته بود- این بود که آمد و گفت ما یک نوع تمایز دیگر هم داریم که تمایز در ذات شیء به نقص و کمال است؛ یعنی دو شیء نه به تمام ذات مغایر باشند، نه به جزء ذات مغایر باشند، نه به ضمائم مغایر باشند، بلکه در همه چیز یکی باشند ولی در عین اینکه در همه چیز یکی هستند از نظر اینکه اختلافشان در کمال و نقص است دو تا هستند؛ یعنی آنچه این دارد آن هم دارد، این همان است و آن هم همین است، ولی این همان را به نحو کاملتر دارد؛ کمال و نقص سبب تعدد و ملاک تعدد شده است. البته اگر دو چیز از هر جهت وحدت داشته باشند و هیچ جهت کثرتی نباشد محال است متعدد باشند؛ ولی ملاک تعدد و تمایز منحصر به تمایز به تمام ذات یا به جزء ذات یا به ضمائم نیست. ما میگوییم ممکن

معدنی که به صورت آن گلوله در آمده است عین همان ماده معدنی به صورت این گلوله در آمده است، نه اینکه یک قسمتی از معدن را به صورت آن در آوردهاند و قسمت دیگر را به صورت این. عین همان مادهای که به صورت آن گلوله شده است الآن عین همان ماده است که به صورت این گلوله شده است.

با این وصف آیا فرض داریم؟ شما باز کثرت در نظر گرفتهاید. اگر شما در واقع و نفس الامر کثرت در نظر نگیرید ذهن قدرت تصورش را ندارد چون یک امر محال است.

اصلا محال است ذهن بتواند دو چیز را در عین اینکه هیچ تمایزی در کار نیست دو تا- تصور کند. نه فقط قدرت تصورش را ندارد بلکه حکم میکند به ممتنع بودن چنین تصوری در خارج، چون این نوعی خلف است؛ یعنی مثل این است که ما فرض کنیم تکثر ندارد و در عین حال تکثر دارد، و مثل این است که فرض کنیم یک شیء واحد است و این شیء واحد در همان حال که واحد است دو شیء کثیر است؛ این برمیگردد به آن. اگر شما فرض کنید دو چیز از هر جهت یکی است در واقع فرض واحد بودن آن را کردهاید.

[١]. اینکه حاجی میگوید «اشراقیه» در واقع اشراقیهای در کار نیست. اشراقیه همان شیخ اشراق است. همیشه نظریه اشراقیین همان نظریه شیخ اشراق است، یعنی قبل از او دیگر سابقه ندارد.