است که ماهیتش معروض وجود باشد و وجود، عارض ماهیت. حال که وجودش عارض ماهیتش است پس وجود او عرضی ماهیت است پس معلّل است (چون ذاتی معلل نیست، عرضی است که معلل است)، پس علت میخواهد. علتی که نسبت بین این وجود و ماهیت را برقرار کرده است چیست؟ از دو شق بیرون نیست:

یا علت بیرون از ذات واجب است، که این با وجوب وجود سازگار نیست و امریاست محال؛ و یا علت، خود ذات واجب است، یعنی خود ذات، علت وجود خودش است. اما در علیت و معلولیت که چیزی میخواهد علت وجود چیزی باشد علت در مرتبه قبل موجود است و معلول در مرتبه بعد. پس در اینجا هم خود ذات باید در مرتبه قبل وجود داشته باشد تا در مرتبه بعد وجود بدهد. حال آیا این وجود مرتبه بعد عین وجود مرتبه قبل است؟ (اگر این طور باشد تقدم شیء بر نفس لازم میآید) و یا وجود مرتبه بعد غیر از وجود مرتبه قبل است؟ اگر این طور باشد باز ما نقل کلام میکنیم در وجود مرتبه قبل که آن هم بالاخره وجود عارض است و بالاخره ذات باید در مرتبه قبل وجود داشته باشد، و آخر الامر به دور یا تسلسل میانجامد [١].

این است که حاجی میگوید: الحق ماهیته انیته- اذمقتضی العروض معلولیته (یعنی معلولیة الوجود). حال اگر وجود حق تعالی معلول باشد، یا علتش باید امر خارجی باشد و یا علتش باید خودش باشد. اینکه علتش امر خارجی باشد این قدر بدیهی البطلان است که قابل طرح نبوده و حاجی آن را طرح نکرده است. و اما اگر

(١).- این اشکال نسبت به مخلوقات هم صدق میکند.

استاد: نه، در مخلوقات صدق نمیکند، زیرا واجب الوجود نمیتواند معلول علت خارج باشد ولی ممکن الوجود که میتواند معلول علت خارج باشد.

- بالاخره در هر ممکن الوجود وقتی وجود عارض بر ماهیت میشود ماهیت قبلا موجود است یا نه؟

استاد: خیر، موجود نیست.

- پس وجود عارض عدم میشود؟

استاد: نه، وجود آن وقت معلول است. در اینجا صحبت معلولیت است، خود وجود معلول یک علت خارجی است. در ممکن الوجود این حرف معقول است و بلکه باید چنین باشد، اما در واجب الوجود معقول نیست. واجب الوجود که نمیتواند وجودش معلول غیر باشد.