استاد: البته در اینجا نمیشود گفت که حاجی تا این حد از مبنای خود دور شده که خیال کرده است واقعا در خارج وجود عارض ماهیت میشود، چون اصالت ماهیتی هم باز میگوید وجود انتزاع میشود، ولی همان انتزاع شدنش بالاخره منشأ میخواهد؛ منشأش یا باید خود ذات باشد و یا امری بیرون از ذات. منتها حاجی در اینجا تعبیر عروض کرده است.

- چطور شده است که لاهیجی که خودش شاگرد ملا صدرا بوده است اصالت ماهیتی شده است؟

استاد: لاهیجی از نظر شخص من مرد متأملی نبوده است. اصلا فلسفه ملا صدرا یک فلسفهای است که در زمان خودش حتی شاگردهایش آنچنان که باید به آن نرسیدهاند.شاگردهای معروفش یکی فیض است و یکی لاهیجی. این دو نفر مبرزترند از دیگران.فیض در نوشتههای فلسفی خودش صد در صد از ملا صدرا تبعیت کرده است ولی این تبعیت آنچنان تبعیت محض است که انسان نمیتواند درک کند که آیا او فقط بازگو کننده است یا اینکه نه، خودش هم چیزی درک کرده است؛ چون کتابهایش تلخیص است. آثار فیض را که در گنجینه آثار ایرانی چاپ شده است نگاه کردم، دیدم تلخیص است، جز تلخیص آثار ملا صدرا چیزی نیست. او خودش را نشان نمیدهد که انسان ببیند اینها را درک کرده یا فقط تلخیص کرده است. لاهیجی بر عکس، خودش را نشان میدهد. بیشتر تحت تأثیر حرفهای شیخ است و کمتر تحت تأثیر حرفهای ملا صدرا. اینکه میگویم کمتر تحت تأثیر است یعنی به نظر ما آنچه را که باید درک کند درک نکرده است. البتهآقا جلال آشتیانی خیلی از لاهیجی دفاع میکند.

- ایشان نظرشان این است که امثال لاهیجی دفاعشان از اصالت ماهیت از جهت ظاهر و برای عدم مخالفت با عوام بوده است و الّا در اصل معتقد به اصالت وجود بودهاند یعنی توالی فاسدش را در میان قوم رعایت میکردهاند.

استاد: بله، این حرف را میگویند. این حرف را که گفتهاند از آن جهت است- و حاجی هم اینجا نقل میکند- که لاهیجی در یک جا گفته است اگر مقصود اصالت وجودیها این باشد ما هم قبول داریم. ولی «اگر» ندارد؛ کسی که خودش وارد است که نباید این حرفها را بزند. اینها توجیه است.