مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٦٥ - ملاک صدق در قضیه ذهنیه

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٦٦٥

قضایای حقیقیه (که مثالهایش هم در درس پیش گفته شد) ملاک صدق مطابقت با واقع یعنی با وجود عینی است ولی در قضایای ذهنیه ملاک صدق مطابقت با نفس الامر است.

و نیز گفتیم که بیان حاجی به این شکل تمام نیست؛ نه در قضیه ذهنیه باید اینچنین بگوییم و نه در قضیه حقیقیه آنچنان.

ملاک صدق در قضیه ذهنیه

اما در قضیه ذهنیه اشکال چندانی نیست. قضیه ذهنیه قضیهای است که محمول فقط در ظرف ذهن عارض موضوع میشود و موضوع هم در ظرف ذهن متصف به محمول است. اصولا اشیاء در ظرف خارج به اعتبار وجود خارجی یک سلسله احکام و عوارض دارند و اشیاء احیانا در ظرف ذهن یک سلسله احکام و عوارض دیگری دارند که مخصوص ذهن است، یعنی این احکام را در بیرون از ذهن و در خارج ندارند. احکامی که در منطق محل بحث است که آنها را «معقولات ثانیه» میگویند همه عوارض ذهنی ماهیاتند؛ یعنی ماهیات در ظرف ذهن از آن جهت که وجودشان وجود ذهنی است دارای این احکامند؛ در خارج چون نحوه وجودشان خارجی است دارای این احکام نیستند. پس وجود ذهنی یک سلسله احکام مخصوص به خود دارد و وجود عینی هم یک سلسله احکام دیگر مخصوص به خود. حال که چنین است یعنی ماهیات به اعتبار آنکه در ذهن هستند و به اعتبار وجود ذهنیشان یک سلسله احکام مخصوص به خود دارند ما قضیهای تشکیل میدهیم که مصداق این قضیه همین ماهیات در ذهن است، یعنی این قضیه بیانکننده حالت ماهیت است در ذهن، مانند اینکه میگوییم: «انسان در ذهن کلی است». کلیت یعنی عمومیت، یعنی قابلیت انطباق بر کثیر. این خصلت متعلق به وجود ذهنی ماهیت است؛ یعنی ماهیت در ذهن چنین وضعی پیدا میکند که قابلیت انطباق بر کثیر دارد. این قابلیت انطباق بر کثیر را ما «کلیت» مینامیم. ماهیت در خارج کلیت ندارد، یعنی قابلیت انطباق بر کثیر ندارد. ماهیت در خارج یعنی وجود همین فرد؛ فرد خارجی هیچ وقت قابلیت انطباق بر کثیر ندارد.

حال این قضیه ما که میگوییم: «انسان کلی است» مصداقش چیست؟ مصداقش انسانها در ذهنهاست. هر انسان در ذهن، وجود ذهنی انسان خارجی است و از