باید بدانیم که معنای قضیه ذهنیه قضیه نفسانیه نیست، و فرق است میان امر ذهنی و امر نفسانی. اساسا این اشتباه و این اشکال از تفاوت نگذاشتن میان امر ذهنی (در مقابل امر عینی و امر خارجی) و امر درونی (در مقابل امر بیرونی) ناشی شده است. هر چه را که به عالم بیرون از وجود خود ما مربوط میشود ما میگوییم «بیرونی» و هر چه را که به عالم درون ما مربوط میشود میگوییم «درونی»، ولی همه امور درونی را که ما نمیگوییم ذهنی است. مثلا درد برای انسان یک امر درونی است، لذت هم یک امر درونی است، ولی آیا میتوان گفت که اینها ذهنی است؟ به ذهن ربطی ندارد. ذهن عبارت است از انعکاس عالم بیرون در ظرف ادراک انسان.

به عبارت دیگر ذهن یعنی علم و آگاهی. آگاهی از آن جهت که با بیرون مقایسه میشود و از آن جهت که حکایتگر بیرون است «ذهن» نامیده میشود. پس ذهن یعنی علم، و علم هم از آن جهت که حکایتگر بیرون است ذهن نامیده میشود و لهذا هر علمی قطع نظر از آن جهت که از بیرون حکایت میکند خودش یک عین است.

- بله، این یک سؤال مهم بود، ولی در باب اختلاف بین حاجی و بو علی میتوانیم بگوییم که این ناشی از دو نوع تعریف در باب کلی است؛ یعنی اصلا میتوانیم مطلب را به این شکل مطرح کنیم که حاجی کلی را به نحوی تعریف کرده است که فقط به قضایای حقیقیه اطلاق میشود، چون او فقط مفهوم را در نظر میگیرد.

استاد: خیر، اصلا آن چیزی که حاجی گفته است داخل کردنش در این تقسیم درست نیست. اصلا مقسم، قضایای کلی است. ما به قضایای غیر کلی کاری نداریم. این قضایای خارجیه را که حاجی جزء قضایای کلیه حساب کرده است در واقع اصلا کلی نیست.

پس مسأله یا سؤال دوم این بود که آیا مسائلی که ما در علوم به حکم برهان استنتاج میکنیم و به آنها میرسیم و حتی آنهایی که به حکم تجربه به عقیده حکمای اسلامی به آنها میرسیم از نوع قضایای حقیقیه است یا از نوع قضایای خارجیه (قضیه خارجیه به همان معنایی که شیخ گفته است)؟ شیخ و امثال وی مدعی هستند که در علوم همیشه به قضایای حقیقیه میرسیم. باقی سؤالات باشد تا بعد جواب بدهیم.