شکل بوده است و حتی صاحب شوارق که با اینکه متأخر از زمان صدر المتألّهین است اغلب در نظریاتش به همان نظریات قدما و شیخ و امثال اینها برمیگردد، در اینجا هم حرف خواجه را که نقل میکند- که تقریبا بر همین اساس است- گویا همان را قبول میکند ولی این را هم نقل میکند و میگوید و قیل که مطلب چنین است؛ خیلی نشان نمیدهد که خودش هم این نظر را داشته باشد.

حل شبهه معدوم مطلق طبق نظر ملاصدرا و حکیم سبزواری

ملاصدرا و حاجی و امثال اینها قضیه را به این شکل حل نمیکنند و علی الظاهر به طور کلی به این شکل قابل حل هم نیست. مشکل منحصر به این دو مثال هم نیست و ما اشباه این را در جای دیگر هم داریم و همه اینها هم یک راه حل دارد [١] و آن این است که میگویند شما ببینید در مورد «کلی» [٢] میتوانید بگویید کلی کلی است؛ هیچ اشکالی پیدا نمیشود. کلی، هم به حمل اولی کلی است هم به حمل شایع. «کلی به حمل اولی کلی است» یعنی در تعریف «کلی» میتوانید خود کلی را بیاورید. خود کلی یعنی چه؟ یعنی آن مفهومی که بر کثیرین صدق میکند. شما در مقام تعریف «کلی» میگویید: «الکلی هو ما لا یمتنع فرض صدقه علی کثیرین». اکنون میپرسیم شما که میگویید کلی آن مفهومی است که فرض صدقش بر کثیرین محال نیست، یکی از مفاهیم عالم خود همین مفهوم است؛ این مفهوم خودش کلی است یا نه؟ مفهومی که فرض صدقش بر کثیرین ممتنع نیست مصداقش انسان است، حیوان است، فلان شیء دیگر است، ولی خود این هم یکی از مفهومهای دنیاست؛ خود همین مفهوم که میگوییم: «کلی مفهومی است کذا»، همین «مفهوم کذا» یکی از مفاهیم عالم است؛ آیا این مفهوم خودش کلی است یا نه؟ یعنی آیا مفهوم کلی هم کلی است یا غیر کلی؟ میگویید خود مفهوم کلی هم کلی است. پس مفهوم کلی در عین حالی که به نحو

[١].- دلیلش این راه حلی است که در وجود ذهنی پیدا کردهاند.

استاد: بله، اتفاقا مصداقش عین همان است. اینکه در آنجا وعده دادیم که در آینده باز روی آن بحث کنیم همین جاست.

[٢]. مثالی که اینها بیشتر ذکر میکنند همین مثال جزئی و کلی است