میکردند که انسان که میمیرد با مردنش روحش که ملاک شخصیت اوست معدوم میشود بعد خداوند روح معدوم شده را از نو ایجاد میکند. و بعضی از متکلمین لا اقل در باب جسم چنین عقیدهای داشتهاند؛ میگفتند عالم قبل از قیامت یک بار نیست مطلق میشود و بعد خداوند دوباره عالم را از نو ایجاد میکند. اینها از آیاتی که در باب نفخ صور آمده است و یا از آیه «کلّ شیء هالک الّا وجهه» و نظایر این آیات چنین استنباط کردهاند که معنی «کلّ شیء هالک» این است که اشیاء واقعا معدوم میشوند و بعد خداوند یک بار دیگر از نو عین آن اشیاء را موجود میکند.

فلاسفه جواب میدهند که اصل این برداشت شما غلط است. نه روح انسان معدوم میشود و نه جسم انسان، و نه معنی این آیات این است که عالم معدوم میشود، بعد از آنکه معدوم شد دوباره از نو موجود میشود. آنچه که در باب عالم و در باب همه اشیاء رسیده است مردن همه اشیاء است و زنده شدن آنها، که خود آن مردن و زنده شدن هم باز مردن از یک درجهای و زنده شدن به درجه دیگر است [١].

[١] اینکه در درس پیش فرمودید لفظ «معاد» در قرآن نیست، چرا در قرآن هست آنجا که میفرماید:«اللّه یبدأ الخلق ثمّ یعیده».

استاد: مطلبی که من عرض کردم این بود که کلمه «معاد» در قرآن نیست و حتی تعبیرش هم به آن معنا که غالبا متکلمین یا عوام مسأله معاد را تصور میکنند- یعنی عود ارواح به اجسام- در قرآن نیست. تصور متکلمین یا عوام از مسأله معاد اغلب همان عود ارواح به اجسام است. اگر بگوییم معاد را چرا معاد میگویند، جواب میدهند: «به اعتبار اینکه روحها به بدنها عود میکند». گفتیم در قرآن تعبیر «عود» هست اما نه به معنای عود روح به بدن، بلکه به معنای عود انسان به سوی خدا، بازگرداندن انسان به سوی خدا، رجوع انسان به خداوند:

اللّه یبدأ الخلق ثمّ یعیده (روم/ ١١).

انّ الی ربّک الرّجعی (علق/ ٨).

یقول الانسان یومئذ این المفرّ، کلا لا وزر، الی ربّک یومئذ المستقرّ (قیامت/ ١٠- ١٢)

و انّ الی ربّک المنتهی (نجم/ ٤٢)

الی ربّک منتهیها (نازعات/ ٤٤)

انّا للّه و انّا الیه راجعون (بقره/ ١٥٦).