ماهیت است زیرا خود ماهیت از خودش قابل سلب نیست، اجزائش هم از خودش قابل سلب نیست؛ یعنی مثلا مثلث را- یک شیئی را که فرض کردیم مثلث است- نمیتوانیم بگوییم مثلث نیست کما اینکه نمیتوانیم بگوییم مثلث شکل نیست؛

یعنی فرض مثلث با اثبات خودش برای خودش و اثبات اجزاء ذاتش برای خودش مساوی است؛ نه خودش از خودش قابل سلب است و نه اجزاء ذاتش از خودش قابل سلب است. جنس و فصل از یک ماهیت قابل سلب نیست.

ولی ما میبینیم که وجود از ماهیات قابل سلب است. آیا مثلث وجود دارد یا وجود ندارد؟ میشود وجود داشته باشد و میشود وجود نداشته باشد؛ یعنی اینطور نیست که همین که ما مثلث را فرض کردیم ضرورتا باید مثلث وجود داشته باشد و حال آنکه اگر وجود، جنس برای ماهیت مثلث میبود رابطهاش با موضوع خودش همیشه ضروری و غیر قابل انفکاک بود. این یک برهان.

٢. «و لافتقار حمله الی الوسط». میگویند در ذاتیات همین قدر که ذات به اجزاء ذات تحلیل بشود دیگر حمل ذاتی بر ذات به برهان احتیاج ندارد، لذا میگویند: «لا یکتسب الحدّ بالبرهان» یعنی حدود را نمیشود با برهان به دست آورد؛ همین قدر که اجزاء ذات به دست آمد و انسان توانست آن را به اجزائش تجزیه کند خودش برای خودش کافی است. با برهان، ما نمیتوانیم ثابت کنیم که مثلث شکل هست یا نه، از مقوله کمّ است یا از مقوله کیف. و حال آنکه وجود را با برهان باید اثبات کرد، یعنی با دلیل باید اثبات کرد که آیا دایره مثلا، در خارج وجود دارد یا وجود ندارد. پس چیزی که حملش بر موضوع خودش نیازمند به برهان است نمیتواند عین آن موضوع یا جزء آن باشد. این است معنی «و لافتقار حمله الی الوسط».

٣. «و لانفکاک منه بالتّعقّل». میگویند ذاتیات نه در خارج و نه در ذهن از ذات قابل انفکاک نیستند. در خارج که معلوم است ما نمیتوانیم مثلا انسانی داشته باشیم که حیوانیت از او جدا شده باشد، نمیشود که انسان باشد و جسمیت از او جدا شده باشد، نمیشود که انسان باشد و ناطقیت از او جدا شده باشد. در ذهن هم همین طور است؛ در ذهن هم تصور انسان عینا تصور جسم و حیوان و ناطق هم هست، منتها به طور اجمال؛ یعنی این تصور تصوری است مرکب که آن اجزاء به صورت اجزاء مرکب الآن هم در آنجا وجود دارد و جدا شدنی نیست. ولی وجود در خارج که البته قابل انفکاک از ماهیت نیست ولی در عقل قابل انفکاک از ماهیت است. وقتی که ما