مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٠٢ - جواب حلّی

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٥٠٢

پس اگر برهان شما برهان درستی باشد ما باید برای ممتنعات هم شیئیت قائل باشیم حتی برای خود لا شیئیت. چون مثالهایش در فصول آینده به طور مفصلتر میآید دیگر بیشتر از این بحث نمیکنیم .

جواب حلّی

و اما حل اشکال: شما گفتید که ما از معدوم خبر میدهیم و حال آنکه از لا شیء نمیشود خبر داد، پس معدوم شیء است. این را جواب میدهیم به اینکه این حرف همان شبهه معدوم مطلق است [١] و ما این شبهه را که میگویید ما از معدوم [مطلق] خبر میدهیم حل میکنیم؛ میگوییم: آیا از معدوم مطلق خبر میدهید، یعنی معدومی که هم در ذهن معدوم باشد و هم در خارج و هیچ خبری از او نباشد نه در ذهن و نه در خارج؟ اگر چنین باشد هیچ وقت خبر داده نمیشود. هر وقت شما از معدوم خبر میدهید از معدوم در خارج و موجود در ذهن خبر دادهاید و به اعتبار وجودش در ذهن است که مخبر عنه واقع میشود. مثلا اگر شما خبر میدهید از «بحر من زیبق» این معدوم در خارج است ولی موجود در ذهن است. این به اعتبار مرحله ذهن وجود دارد و به اعتبار وجود ذهنی خودش است که موضوع واقع شده است و حال آنکه آنچه که عقل میگوید محال است مخبر عنه واقع بشود آنی است که نه در ذهن موجود باشد و نه در خارج (المعدوم المطلق- یعنی اللاموجود فی الخارج و اللاموجود فی الذهن- لا یخبر عنه) [٢].

حتی بعد ما در شبهه معدوم مطلق (یعنی همین شبههای که الآن طرح کردیم و گفتیم بعد باز روی آن بحث میکنیم) میگوییم نه فقط از معدوم خبر میدهیم، بلکه ما میتوانیم از خود معدوم مطلق هم خبر بدهیم، با اینکه از معدوم مطلق نمیشود خبر داد؛ میگوییم: «اللاموجود فی الخارج و فی الذهن کذا»؛ میتوانیم یک کذائی

- تفاوت حمل باید باشد.

استاد: بله، مسأله تفاوت حمل است.