مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٨٠ - انحاء تمایز یا تکثر

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٤٨٠

یکدیگرند. همیشه وقتی از تمایز و تفاوت دو چیز سؤال میشود که در یک امر با همدیگر مشترک باشند. اگر دو چیز به تمام ذات متغایر باشند هیچ وجه مشترکی

ندارند. پس این یک نوع تمایز است.

٢. تمایز به بعض ذات: یک نوع دیگر تمایز این است که دو چیز در جزئی از ذات با یکدیگر متمایزند ولی در جزء دیگر از ذات با یکدیگر مشترکند. مثلا اگر از ما بپرسند فرق بین خط و سطح چیست، این سؤال درست است و ما جواب داریم، میگوییم خط و سطح هر دو کمیتاند ولی این، کمیت یک بعدی است و آن، کمیت دو بعدی؛ یعنی در جزء ذات که کمیت است با همدیگر مشترکند ولی در جزء دیگر با هم اختلاف دارند، آن کمیت یک بعدی است و این کمیت دو بعدی. و یا مثلا میگویند انسان با اسب چه تفاوتی دارد؟ میگوییم اینها هر دو حیوانند ولی این، یک حیوان اینچنینی است و آن یک حیوان آنچنانی. پس یک نوع دیگر تمایز، تمایز به بعض ذات است.

٣. تمایز به عوارض: نوع دیگر تمایز، تمایز به عوارض است؛ یعنی اشتراک در تمام ذات است و اختلاف در ضمائم. از نظر ماهیت و ذات یکی هستند، از نظر عوارض و ضمائم با یکدیگر اختلاف دارند که اگر این ضمائم نبود کثرت در این طبیعت نبود.

مثلا اگر ما نوع انسان را در نظر بگیریم و فرض کنیم انسانی در عالم نیست و ما الآن قدرت فوق العادهای داریم که این قدرت میخواهد انسان خلق بکند. بسیار خوب، انسان قابل خلق شدن است، ولی آیا این قابل تکرر هم هست، به این معنی که انسان خلق بشود و باز هم انسان خلق بشود بدون اینکه این انسان با انسان اول هیچ اختلافی داشته باشد؟ «صرف شیء» که قابل تکرار نیست. این است حرف شیخ اشراق که میگوید: «صرف الشیء لا یتکرّر» یعنی هر چیزی اگر بخواهد به صرافت خودش باشد و هیچ ضمیمهای به هیچ نحو به او ملحق نشود قابل تکرار و تکثر نیست. انسان میتواند مکرر بشود به این معنا که انسان خلق بشود با یک خصوصیت، باز انسان خلق بشود با خصوصیت دیگری، و باز انسان خلق بشود با خصوصیت دیگری؛ یعنی انسانی خلق بشود از این ماده، انسانی خلق بشود از آن ماده؛ انسانی خلق بشود در این مکان، انسانی خلق بشود در آن مکان؛ انسانی خلق بشود در این زمان، انسانی خلق بشود در آن زمان؛ انسانی با این سلسله اضافات و