نفس به ذات، یعنی همان چیزی که امروز به آن «خود آگاهی» میگویند. انسان و حتی حیوان [١] میتواند به خود آگاه شود. حالا معنی خود آگاهی چیست؟ ما فعلا در باره انسان بحث میکنیم.

وقتی میگوییم نفس انسان عالم است به خود، در اینجا به طور مسلّم سه معنی و سه مفهوم وجود دارد: یکی ذات عالم، یکی علم و دیگری معلوم. در علم به غیر، فرض این سه عامل بسیار ساده است. وقتی من علم دارم به این دیوار، در اینجا سه عامل قابل فرض است: یکی ذات من، یعنی من چیزی هستم، یک واقعیتی هستم؛ یکی هم آگاهی من که چیزی است که برای من پیدا شده است (یعنی نبوده است و پیدا شده است) و دیگری معلوم من که این دیوار است. میگوییم که عالم یک چیز است، علم یک چیز است و معلوم چیز دیگر. [٢]

استاد: اگر به جای علم نفس علم ذات بگوییم بهتر است، چون ذات اعم از نفس است، شامل خدا میشود، شامل عقل مجرد هم میشود.[١] زیرا در حیوان هم همین حرف گفته شده است، ملاصدرا میگوید این برهان انسان معلق در فضای بوعلی عینا در مورد حیوان هم جاری است. حیوانها هم در این حد دارای خود آگاهی هستند و همان احکام در مورد آنها صادق است.[٢] البته در اینجا علم ما نسبت به آن معلوم به معنای این است که این علم ما صورتی است از آن معلوم در نزد ما.

اصلا چرا به ما «عالم» میگویند؟ زیرا آن صورت علمی نزد ماست و برای ماست، و الّا صرف اینکه سه عامل وجود داشته باشد: «معلوم» باشد، «صورت علمی» باشد و یک چیز دیگری هم وجود داشته باشد دلیل نمیشود که آن چیز دیگر عالم باشد. پس اگر ما آن چیز دیگر را «عالم» میگوییم به اعتبار این است که «علم» برای اوست. ما که عالم هستیم به اعتبار این است که آن صورت علمی نزد ماست و برای ماست. آن یکی را هم که میگوییم «معلوم» به اعتبار این است که این صورت به نحوی صورت اوست و انطباق با او دارد. پس یک چنین رابطهای باید میان سه عامل وجود داشته باشد و الّا صرف اینکه سه عامل اعتبار کنیم، بگوییم این «دیوار» باشد، یک صورتی هم باشد و یک شیء دیگری هم وجود داشته باشد دلیل نمیشود که بگوییم این معلوم است و این علم است و این عالم. یک رابطه خاصی در اینجا در کار است. رابطهای که میان علم و معلوم برقرار است این است که این علم صورتی است منطبق با او؛ صورتی است که به نحوی مطابق است با او. پس اینکه علم را علم میگوییم