مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٢٠ - ٢ اشکالات و نظریات در باب وجود ذهنی

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٣٢٠

- بله، بنده هم استنباطم همین طور است.

- میگفتند که در این کنگره که امسال در نیویورک بوده آقای دانش پژوه گویا یک مقالهای در این زمینه نوشتهاند و آقای موسوی بهبهانی هم جوابی داده است.

- نه، موسوی جوابی نداد. من الآن یادم نیست که موسوی چه گفت، ولی اجمالا گفت این مطلب در علم «اصول» ما بحث شده است؛ این «کلّ کلامی کاذب» مطلبی نیست که شما کشف کرده باشید.

استاد: بله. این که در [علم اصول] هست.

و بالاترش هم هست که اتفاقا حلش هم خیلی مشکل است و در این زمینه رسالهها نوشتهاند و من در همین اواخر هم که مطالعه میکردم دیدم مخصوصا در دوره سید صدر شیرازی و جلال دوانی این مسأله بسیار مطرح بوده است و اسم این مسأله را گذاشته بودند «جذر أصمّ» که در فلسفه اگر میگویند «مسأله جذر أصمّ» به همین معنی است.

مسأله «کلّ خبری کاذب» این قدرها مشکل نیست؛ از همه مشکلتر این است که شخصی مثلا در ساعت ٧ امشب میگوید: «خبری که فردا ساعت ١٢ ظهر به شما میدهم راست است» و فردا ساعت ١٢ خبری که میدهد این است که میگوید: «خبری که دیشب در ساعت ٧ دادم دروغ بود». حالا این خبری است که از راست بودنش دروغ بودنش لازم میآید، [و از دروغ بودنش راست بودنش لازم میآید]؛ یعنی صدقش مستلزم کذبش است و کذبش مستلزم صدقش است؛ یعنی در آن واحد هم باید صادق باشد و هم باید کاذب باشد، و این اجتماع نقیضین است؛ زیرا این خبری که امشب میگوید (یعنی همین خبری که میگوید: خبری که فردا ساعت ١٢ به شما میدهم راست است) یا راست است یا دروغ. ما اول بنا میگذاریم که این خبر راست باشد. اگر راست است پس آن خبر فردایش که میگوید این خبر دروغ است راست است. اگر آن خبر فردا راست است پس خودش دروغ است. پس نتیجه میگیریم که این خبر اگر راست است باید دروغ باشد [یعنی صدقش مستلزم کذبش است]. و اما اگر بنا بگذاریم که این خبر دروغ باشد پس آن خبر فردایش که میگوید این خبر دروغ است دروغ است. پس نتیجه میگیریم که این خبر اگر دروغ است باید راست باشد، یعنی کذبش مستلزم صدقش است. پس، از

*(البته این را هم باز به دو صورت میشود طرح کرد که شاید یک صورتش مشکلتر باشد (رجوع شود به مجموعه آثار ٥، بخش «شرح منظومه»، ص ٣٠٠))