مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٢٦ - وجود ذهنی

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٢٢٦

میگیرند که علم یک کیفیت نفسانی است و درباره آن بحث میکنند. آن بحث در همین حدود است؛ دیگر بیش از این بحث نمیکنند.

قسمت دیگری از این بحثها که قسمت بیشتر بحث علم و ادراک را به خود اختصاص میدهد، در مباحث نفس مطرح میشود [١]، از باب اینکه علم و ادراک جزء معرفة النفس و جزء روانشناسی است. در باب مقولات علم را از آن جهت که یک کیف نفسانی است مورد بحث قرار میدادند ولی در مباحث نفس، علم و ادراک را از جنبه فعالیت نفس مورد بحث قرار میدهند. در مباحث نفس چون بحث قوای نفس و فعالیتهای نفس مطرح میشود لذا بحث مربوط به علم و ادراک به میان میآید و مسائل مربوط به ادراکات، مراتب ادراکات و انواع ادراکات مورد بحث واقع میشود. این هم جای دومی که بحث علم مطرح میشود.

قسمت دیگری از این بحثها بعدها در یک جای سوم تحت عنوان مباحث عقل و معقول مطرح شده است؛ و شاید از زمان فخر رازی تحت این عنوان مطرح بوده است (حالا یادم نیست؛ اینهایی هم که میگویم مطالبی است که در ذهنم هست نه اینکه مجددا به یادداشتهای خود مراجعه کرده باشم)، ولی به هر حال در کتبی مثل اسفار جایی که بحث علم و ادراک بیشتر از جاهای دیگر و حتی بیشتر از مباحث نفس مطرح شده است مباحث عقل و معقول است. صدر المتألّهین مسائل مربوط به ادراکات و علم و معرفت و حس و خیال و وهم و عقل و مراتب عقل و کیفیت حصول مفاهیم در ذهن و امثال اینها را از همه جای دیگر مفصلتر در مباحث عقل و معقول که موقف دهم جلد اول اسفار است، آورده است. در آنجا مسائل بسیاری به طور خیلی مفصل و بیشتر از جاهای دیگر مطرح میشود و ما هم در پاورقیهای اصول فلسفه بیشتر مسائل مربوط به معرفت را از همان مسائل باب عقل و معقول استفاده کردهایم.

بخش دیگری از مباحث علم و ادراک بحثهایی است که در باب کلی و جزئی