البته این دلائل از لحاظ ارزش یکسان نیست. در خیلی جاها هست که چندین برهان بر یک مطلب اقامه میشود. قهرا این برهانها از لحاظ ارزش یکسان نیستند، بعضی قویتر هستند بعضی ضعیفتر. در اینجا هم که چند برهان اقامه شدهاست بعضی از این برهانها ضعیف هستند و بعضی قویتر، و مخصوصا یکی از این برهانها خیلی ضعیف است [١]، ولی بعضی برهانهای دیگری که ذکر شده است خوب است.باز در میان این برهانها بعضی از آنها [٢] هست که ما در اینجا باید به شکل اصل موضوع بپذیریم، یعنی بحث آنها در آینده طرح خواهد شد و ما به اتکاء آنچه در آینده گفته میشود استدلال میکنیم. یکی از آنها مسأله خیر و شر است.

خیر و شر از نظر حکمای اسلامی

در باب خیر و شر، تحلیلی که این فلاسفه کردهاند این است که شر یا عدمی است یا به عدم منتهی میشود. منشأ تمام شرور فقط نیستیهاست. مقصودشان چیست؟ مقصودشان این است که آنچه که شر است یا نفس نیستی است مثل جهل و یا منشأ نیستی است مثل زلزله.

در مقایسه جهل با علم، جهل شر است و علم خیر. ولی جهل خودش یک واقعیتی نیست؛ نفی واقعیت است؛ نبود علم است. انسان اگر جاهل است و بعد عالم میشود آیا چیزی را که دارد از دست میدهد و بعد چیز دیگری را دارا میشود و یا نه، چیزی را ندارد و بعد آن را دارا میشود؟ و یا در مورد فقر آیا فقیر چیزی دارد و غنی هم چیزی، فقیر فقر را دارد و غنی ثروت را دارد؟ یعنی هم فقیر داراست و هم غنی، و وقتی فقیر غنی میشود چیزی را از دست میدهد و چیز دیگری را دارا میشود؟ یا نه، اصلا فقر، نداشتن ثروت است؛ عجز، نداشتن قدرت است؛ بیماری نداشتن سلامت است. اینها شروری هستند که شر بودنشان به دلیل نبود یک کمال و نبود یک امر وجودی است در موجودی که امکان آن کمال را دارد. البته این دیوار هم ثروت ندارد ولی این شر نیست از باب اینکه در دیوار امکان داشتن ثروت نیست، و لذا ما به دیوار جاهل هم نمیگوییم زیرا جاهل وقتی میگوییم که امکان

[١]. مثل برهان سومی که حاجی در اینجا اقامه کرده است.[٢]. مثل برهان اول و دوم که حاجی در اینجا اقامه کرده است.