گفتیم که شیخ اشراق یک برهانی اقامه کرده است برای اعتباریت وجود و به قول خودش برای عدم زیادت وجود بر ماهیت که شبیه آن برهان را در چند جای دیگر هم ذکر کرده است و این برهانش از یک قاعدهای استخراج شده است که آن قاعده را هم خود او ابتکار کرده است و آن قاعده این است که: «کل ما لزم من تحققه تکرره فهو اعتباری» یعنی هر چیزی که لازمه حقیقت داشتنش مکرر شدن خودش باشد و از حقیقت داشتنش تکرار خودش لازم بیاید این باید یک امر اعتباری باشد؛ یعنی فقط امور اعتباری هستند که خودشان مستلزم تکرار خودشان هستند و امور حقیقی نمیتوانند خودشان مستلزم تکرار خودشان باشند. مثلا اگر انسان بخواهد تحقق داشته باشد لازمه تحقق این انسان، انسان دیگر و انسان دیگر و انسان دیگر ... الی غیر النهایه نیست؛ یعنی این طور نیست که تحقق این انسان ملازم باشد با تحقق انسانهای غیر متناهی همراه او، زیرا انسان یک امر حقیقی است. ولی او گفته است وجود یک امر اعتباری است، زیرا اگر وجود بخواهد یک حقیقت باشد، یک واقعیت باشد، یک امر ماوراء ذهن باشد ناچار باید موجود باشد یعنی وجود باید وجود داشته باشد. وجود که وجود داشته باشد یعنی خودش تکرار بشود، و اگر وجود حقیقی باشد پس وجود وجود هم حقیقی است، پس آن وجود وجود هم موجود است، یعنی آن وجود وجود هم باید وجود داشته باشد، و نیز وجود وجود وجود باید وجود داشته باشد الی غیر النهایه. پس هر چیزی- مثلا الف- اگر بخواهد وجود داشته باشد چون وجودش هم وجود دارد و وجود وجودش هم وجود دارد، ما با فرض موجود بودن «الف» باید غیر متناهی وجود در اینجا فرض کنیم و این امر واضح است که «الف» غیر متناهی وجود ندارد، بلکه «الف» یک وجود دارد.

نظیر همین حرف را در باب وحدت نیز گفته است؛ میگوید که وحدت هم اعتبار ذهن است و نمیتواند یک حقیقت باشد، زیرا حقیقتها در خارج یا واحدند یا کثیر؛ نمیشود یک چیزی حقیقت باشد ولی نه واحد باشد نه کثیر. اگر کثیر باشد باز کثیر یعنی جمع وحدتها. پس بالاخره اگر ما واحدی داشته باشیم آن واحد باید واحد باشد. پس اگر «واحد وجود دارد» به معنی این [است] که وحدت وجود دارد،این وحدتی که وجود دارد واحد است یا کثیر؟ اگر کثیر هم باشد بالاخره باید برگردد به واحد. پس باید واحد باشد. اگر واحد باشد معنایش این