مبنایش همین است که گفتیم ذهن یعنی شناخت عالم بیرون. این شناخت عالم بیرون برای این به انسان داده شده است که در عالم بیرون آن را به مرحله عمل در بیاورد. وقتی به مرحله عمل در نیاورد فایدهاش چیست؟ مثل کسی است که مثلا قوه برق را بشناسد ولی آن را در ذهن خودش دفن کند و به مرحله عمل در نیاورد؛ قوه برق را کشف کند ولی با همان مکشوف خودش بمیرد و مردم او را دائما ملامت کنند که این کشف تو فایدهاش چیست، که تو مثلا بیست سال زحمت کشیدی و قوه برق را کشف کردی ولی آن را به مرحله عمل در نیاوردی [١].

[١].- علت اینکه اینها عینگرایی را بر ذهنگرایی ترجیح میدهند این است که در واقع یک قیاس خفی تشکیل میدهند که میگویند ذهنگرایی (به همان معنای درونگرایی که غیر از ذهنگرایی به معنی صحیح کلمه است) نشانه توجه انسان به ذات خودش است، اما عینگرایی نشانه این است که انسان به افراد علاقه دارد و به جامعه علاقه دارد و میخواهد تغییر و تحول ایجاد کند و جامعه را اصلاح کند و به تعبیر دیگر فقط گلیم خودش را از آب در نیاورد بلکه دست این و آن را هم بگیرد و غرقشدگان را نجات بدهد. آنها یک چنین حرفی میزنند؛ یعنی میخواهند اینطور وانمود کنند که عینگرایی مترادف است با جمعگرایی و علاقه داشتن به اصلاح جامعه، ولی ذهنگرایی مساوی است با فردگرایی و گریز از جامعه و تنها به خود توجه داشتن. من فقط دارم اشکال را عرض میکنم.

استاد: این یک جنبه دیگر قضیه است. این را من در ضمن عرایضم گفتم که هر درونگرایی فردیت نیست. آن کسی که قائل است از طریق مراقبه و تهذیب نفس میتواند حقایقی را کشف کند، او به حساب خودش در درونگرایی خودش میخواهد یک ارتباط کاملتری با کل عالم پیدا کند؛ یعنی ارتباط بیرون را ضعیف میبیند، میخواهد یک شناختی نسبت به عالم واقع و نفس الامر پیدا کند که آن شناخت جامع و کامل باشد. او در واقع این شناخت بیرون را ناقص میداند و میخواهد به شناخت کاملتری نائل آید. فرقی که عارف با حکیم دارد نه این است که مثلا حکیم جمعگراست و عارف فردگرا، بلکه عارف شناخت حکیم را ضعیف میداند، میگوید من به شناخت قویتری میخواهم نائل بشوم. این غیر از مسأله فردگرایی است که مثلا بگوییم او میخواهد گلیم خودش را از آب بیرون بکشد و امثال این حرفها.