مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٢١ - حل شبهه مجهول مطلق

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٦٢١

- بالاخره ما داریم یک نوع تقرری برایشان فرض میکنیم.

استاد: بله، تقرری فرض میکنیم. ذهن این خصوصیت را دارد که در عالم اعتبار خودش اوسع است.

- قول خودشان است که بین وجود و عدم واسطهای نیست.

استاد: ما که واقعا نمیخواهیم بگوییم واسطهای باشد. اگر واسطه باشد که او داخل در باب وجود میشود. عمده مسأله این است که ذهن چنین قدرتی را دارد که اوسع از وجود را اعتبار کند. خود ماهیت را که در کنار وجود قرار میدهد از همین قبیل است. ما میدانیم که در خارج وجودی و ماهیتی نداریم که دو شیء با یکدیگر معیت پیدا کرده باشند. این تکثیری است که ذهن میکند، تحلیلی است که ذهن انجام میدهد، همان تحلیلی که از قدیمترین ایام توجه فلاسفه را به خود جلب کرده است: تحلیل عقلی در مقابل تحلیل عینی، که به مسأله شناختن ذهن از جنبه فلسفی مربوط میشود. یک وقت شما در لابراتوار شیئی را به دو جزء تحلیل میکنید؛ این تحلیل مربوط به عالم عین است. ولی یک وقت هست شما چیزی را در نظر میگیرید که در عالم عین هیچ امکان تحلیل ندارد و کثرتی در عالم عین ندارد، معذلک ذهن شما در عالم خودش او را تکثیر میکند، یعنی معانیای که بر او حمل میکند بجای یکی دهتاست، در حالی که او در خارج یکی بیشتر نیست. این تحلیل، تحلیل ذهنی است.

- ما آن را هم قبول نداریم.

استاد: اتفاقا آن را قبول دارید ولی توجه ندارید. نه اینکه قبول ندارید؛ قبول دارید و توجه ندارید. مثلا وقتی که شما میگویید خط از مقوله کم است، یعنی چه؟ شما میگویید خط از مقوله کم است. میپرسیم سطح چیست؟ میگویید این هم از مقوله کم است. بعد میگوییم فرق بین خط و سطح چیست؟ میگویید فرقشان این است که آن کم دو بعدی است، این کم یک بعدی است. جسم تعلیمی هم داخل کم است، آن چیست؟ زمان هم داخل کم است. بعد، از شما میپرسیم این که میگویید خط کمّ یک بعدی است، آیا خط در خارج دو چیز است و ما میتوانیم آن را در خارج تجزیه کنیم به طوری که نیمی از آن کمیت باشد و نیمی یک بعدی، یا این به تمام وجودش کمیت است و به تمام وجودش یک بعدی؟ در سطح هم همین جور است. آیا شما میتوانید سطح را در خارج به دو قسم تجزیه کنید و بگویید نیمی از آن کمیت است و نیمی دو بعدی بودن؟ تمام