مورد ملامت قرار داده است: یک گروهی که چیزی را که بر علم او احاطه ندارند تکذیب میکنند. دیگر گروهی که چیزی را که باز بر علم او احاطه ندارند و علم به او ندارند قبول میکنند. اما آن گروهی که چیزی را که نمیدانند و بر او احاطه ندارند تکذیب میکنند در این آیه مورد ملامت قرار گرفتهاند که:«بل کذّبوا بمالم یحیطوا بعلمه» [١] یعنی مسألهای را که بر علمش احاطه ندارند تکذیب میکنند؛ یعنی تکذیب هم احاطه علمی میخواهد. همانطور که تصدیق باید از روی دانایی باشد تکذیب هم باید از روی دانایی باشد. آنجا که دانایی نیست نه تکذیب باید کرد نه تصدیق.

و اما آنجا که قرآن تصدیق بدون دلیل را نفی کرده است آنجایی است که میگوید:

«و لا تقف ما لیس لک به علم» [٢] و آیاتی نظیر این آیه که چندین آیه است.

به هر حال، مطلب این است که این امکان به معنی احتمال است و نه امکان در مقابل امتناع؛ و بعلاوه بو علی میگوید: «کلّ ما قرع سمعک من الغرائب فذره فی بقعة الامکان مالم یذدک عنه قائم البرهان» یعنی مادامی که برهان نداری آن را در بقعه امکان بگذار. ما در اینجا برهان داریم. وقتی که برهان هست دیگر با وجود برهان چکار میشود کرد [٣]؟

[٢]. یونس/ ٣٩.[٣]. اسراء/ ٣٦.

(١)- تازه گفتهاند «غرائب»، نگفتهاند «ممتنعات».

استاد: نه، آن «غرائب» را که میگوید میخواهد حالت ذهنی را بگوید؛ میخواهد بگوید آنچه که به نظرت عجیب میآید.

- بله، نگفتهاند «ممتنعات»؛ نگفتهاند: «کلّ ما قرع سمعک من الممتنعات».

استاد: بله، مقصودش این است که به نظر عجیب آمدن و مستبعد شمردن نباید ملاک انکار قرار بگیرد. خیلی چیزها در عالم مستبعد هست و وجود دارد. اگر دلیل پیدا کردی انکار کن، اما اگر دلیل پیدا نکردی به صرف اینکه به ذهنت عجیب و غریب میآید ردش نکن.

- یک تقسیماتی هم جدیدیها میکنند که امکان را به امکان عقلی و امکان تجربی و امکان عملی تقسیم میکنند.

استاد: به هر حال این تقسیمات مورد بحث ما نیست. تفاوت امکان عقلی و امکان احتمالی در فلسفه کانت هم آمده است. در اصطلاحات کانت هم این امکان به معنی احتمال آمده