دارید مدیترانه را میبینید. گو اینکه شما یک مقدار معین از آب را میبینید اما این را به این اعتبار میبینید که یک کل واحد را دارید میبینید و لهذا به الجزیره که رسیدید میگویید: «این همان است». آیا این همان است که در آنجا دیدهاید؟ بله، این همان است.

ولی یک وقت هم این واحد کل یعنی مدیترانه را تجزیه میکنید، آن قسمتی از مدیترانه را که در لبنان است یک چیز در نظر میگیرید و قسمتی را که در کنار الجزیره است چیز دیگر به حساب میآورید و لذا وقتی بروید الجزیره را ببینید بگویید این همان است، دروغ گفتهاید؛ این کجا و آن کجا؟! آیا این همان آب است که دیدی؟! نه، این آن نیست. اگر این همان است پس آن فلان کشتی که در آنجا بود کو؟ نه، این آن نیست؛ یعنی این جزء غیر از آن جزء است.

پس این بحث لا بشرطی و بشرط لایی همیشه در جلو چشم بشر وجود داشته است که متحدها یعنی اموری که به نحوی با هم متحد هستند [١] و در عین اینکه نوعی

[١]. البته اینها با هم خیلی فرق میکند، یک جا وحدت زیادتر است و کثرت بیشتر جنبه اعتباری میگیرد مثل واحد کمیت، و یک جا کثرت زیادتر است و وحدت بیشتر جنبه اعتباری دارد مثل رابطه جوهر و عرض. در واحد کمیت بیشتر وحدت حقیقت دارد و کثرت اعتبار ذهن است و در رابطه جوهر و عرض بیشتر کثرت حقیقت دارد و وحدت اعتبار ذهن است (البته یک اختلافی هم در این زمینه بین فلاسفه هست). مسلّما وحدتی که میان جوهر و عرض هست در حد وحدت افراد «کم» با یکدیگر نیست، در اینجا کثرت غلبه دارد بر وحدت، ولی در عین حال جوهر و عرض دو امر ضمیمه شده در کنار یکدیگر مثل ضمّ الحجر فی جنب الانسان نیست، بلکه در عین حال یک اتحاد وجودی در کار است. پس نحوه وحدت و کثرت فرق میکند، در یک جا وحدت بیشتر است، در یک جا کثرت بیشتر است، کما اینکه در باب ماده و صورت این بحث از زمان سید سند مطرح شده است که آیا ترکیب ماده و صورت انضمامی است یا اتحادی؟ آنهایی که ترکیب ماده و صورت را انضمامی میدانستند بیشتر به کثرت ماده و صورت قائل بودند. از زمان سید صدر به این طرف دیگر نظریه انضمام از بین رفت و نظریه اتحاد به میدان آمد؛ یعنی قائل شدند که ماده و صورت بیشتر یک چیز هستند و کمتر با یکدیگر تمایز دارند.