مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٠٠ - شبهه اول

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٥٠٠

عنوانیکه در شرح آورده است. در شرح میگوید: «فی أنّ المعدوم لیس بشیء» [١] که شامل هر دو مسأله نمیشود، ولی در متن شعرش میگوید: «ما لیس موجودا یکون لیسا» که هر دو مسأله را شامل میشود و هر دو نظریه را رد میکند. از این مطلب هم بگذریم و بپردازیم به شبهات اینها.

شبهه اول

یکی از شبهات اینها همان است که قبلا بیان کردیم. گفتهاند که معدوم چگونه لا شیء محض است و حال آنکه شما از معدومات خبر میدهید؟ یعنی یک سلسله از قضایایی که ذهن ما آن قضایا را ترتیب میدهد قضایایی است درباره موضوعات معدوم. این خودش یک مسألهای است. اصلا خود مسأله قابل توجه است. یکی از آن جاهایی که نشان میدهد که عمل ذهن منحصرا منعکس کردن مستقیم خارج نیست این است که در عالم خارج اگر ما موضوع و محمولی داریم، اگر مسند و مسندالیهی داریم هر دو موجودند. دیگر ما در عالم خارج چنین چیزی نداریم که مثلا الف در خارج معدوم باشد و ب برای الف معدوم در خارج ثابت باشد.

ولی ذهن ما که عالمش عالم شناخت و معرفت است آنقدر مسائل دارد که آن مسائل موضوع دارد و محمول دارد و محمول را برای موضوع ثابت میکند و حال آنکه موضوعش اساسا معدوم است و ما بازائی در خارج ندارد.

همان مثالی که قبلا گفتیم از همین قبیل است. قضیه «بحر من زیبق بارد بالطبع» را ما به صورت یک قضیه جزئی ذکر میکنیم و حال آنکه «بحر من زیبق» اصلا وجود ندارد و معدوم است. چیزی که معدوم است ما حکم جزمی برایش ثابت کردهایم [٢].

استاد: یعنی شامل غیر معدوم که «حال» باشد نمیشود. شامل «الحال لیس بشیء» نمیشود، چون کسی که قائل به «حال» است نمیگوید حال معدوم است و شیء است، بلکه میگوید حال لا موجود و لا معدوم است و معذلک شیء است.