مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٣١ - بیان حاجی در تطبیق هر یک از معقولات با قسمی از اقسام سه گانه قضایا

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٤٣١

امر دیگری که یک اصل منطقی است تطبیق کرده است.

بیان حاجی در تطبیق هر یک از معقولات با قسمی از اقسام سه گانه قضایا

در منطق گفتهاند که قضایا از یک نظر تقسیم میشوند به سه قسم: قضایای خارجیه، قضایای ذهنیه، قضایای حقیقیه. قضیه خارجیه را میگویند قضیهای است که حکم شده باشد به ثبوت محمول از برای موضوع در خارج، برای افرادی که در خارج تحقق دارند. قضیه ذهنیه قضیهای است که حکم میشوند به ثبوت محمول از برای موضوع در ذهن، برای موضوعی که در ذهن وجود دارد، مثل «الانسان نوع» یا «الانسان کلی». قضیه حقیقیه قضیهای است که حکم میرود روی موضوع ولی موضوع محدود نیست به آن افرادی که در خارج موجود باشند، بلکه شامل افراد مفروض الوجود هم میشود، یعنی حتی افراد مفروض الوجود هم دارای چنین حکمی هستند.

بعد حاجی چنین فرموده است که قضایایی که برای معقولات اوّلی (یعنی قسم اول که گفتیم ظرف عروض و ظرف اتصاف هر دو خارج است) تشکیل میشود از نوع قضایای خارجیه است و قضایایی که برای قسم دوم (که ظرف عروض و اتصاف هر دو ذهن است) تشکیل میشود از نوع قضایای ذهنیه است و قضایایی که برای قسم سوم (که ظرف عروض ذهن است و ظرف اتصاف خارج) تشکیل میشود از نوع قضایای حقیقیه است.

پس ما سه جور قضیه داریم و سه جور عارض.

١. عارض نوع اول که قضیهاش هم قضیه خارجیه است، اینها را ما میگوییم «معقول اوّلی».

٢. عارض نوع دوم که قضیهاش هم قضیه ذهنیه است، اینها را ما میگوییم «معقول ثانی منطقی».

٣. عارض نوع سوم که قضیهاش هم قضیه حقیقیه است، اینها را ما میگوییم «معقول ثانی فلسفی».

این، بیانی است که حاجی در اینجا کرده است. به این ترتیبی که ایشان گفتهاند هیچ دیده نشده است کس دیگری گفته باشد. در کلمات امثال ملاصدرا که قطعا نیست. قبل از ملاصدرا هم که راجع به معقولات ثانیه بحث چندانی نمیکردهاند.