عنوان «للحکم ایجابا علی المعدوم» ذکر کرد، یکی هم حرف شیخ اشراق بود که حرف او در واقع این بود که اساسا ما از این جهت احتیاجی به دلیل و برهان نداریم، یعنی اصلا علم بودن جز به این نحو معنی ندارد که ما عین ماهیت اشیاء خارجی را ادراک میکنیم.

امر دائر است میان اینکه قائل شویم به جهل مطلق یعنی «قطع رابطه» کلی میان ما و عالم خارج که اصلا عالم خارجی وجود ندارد و همه چیز را هیچ در هیچ بدانیم و یا اینکه بگوییم اگر علم هست جز این معنی دیگری ندارد. و یکی هم نظر علامه طباطبائی بود که در بحث وجود ذهنی گفتیم.

- پس در حقیقت، استدلال در اینجا دیگر راه ندارد؛ یعنی مسأله به یک امر بدیهی برمیگردد.

استاد: بله، اگر کسی این را خوب تصور بکند به امر بدیهی برمیگردد. اگر به خاطر داشته- باشید [در بحث وجود ذهنی] عرض کردم که اگر ما همین مدعای فلاسفه را به تعبیر دیگری بگوییم همه آن را میپذیرند. شما یک وقت این مدعا را به تعبیر فلاسفه میگویید، مسأله خیلی مشکل میشود. یک وقت همان مدعا را با تعبیر دیگر و با لفظ دیگر میگویید همه قبول میکنند؛ خود شما هم قبول میکنید. یک وقت شما مسأله را به این نحو تعبیر میکنید که آیا وقتی من اشیاء را تصور میکنم همین اشیاء در ذهن من وجود پیدا میکنند؟ آن وقت قبول کردن این حرف برای ذهن خیلی مشکل میشود، چون وقتی میگویید «همین اشیاء» وجود اشیاء به نظر میرسد، لذا میگوید این چه حرف مهملی است؟! من جز اینکه نشستهام اشیاء را تصور میکنم کار دیگری نمیکنم، چگونه این اشیاء میآیند در ذهن من؟! این مثل این است که من بگویم وقتی که اسم اشیاء را روی کاغذ مینویسم خود این اشیاء میآیند روی کاغذ. اشیاء که نمیآیند روی کاغذ؛ اگر هم بگویم اشیاء آمدهاند روی کاغذ مجازا گفتهام. ولی یک وقت شما این تعبیر را برمیگردانید و همین مدعا را به نحو دیگری تعبیر میکنید، قبول کردن آن برای ذهن آسان میشود. میگویید من الآن به هر حال یک سلسله تصورات در ذهن خودم دارم که پیش خودم اینها را تصوراتی از عالم خارج میدانم. الان من پیش خودم از حرکت تصوری دارم و از سکون تصوری، از جسم و ماده تصوری دارم و از کمیت تصوری و از کیفیت تصوری دیگر. حالا که به هر حال و به هر دلیل این تصورات در عالم ذهن من وجود دارند آیا آنچه من در عالم ذهن خودم تصور میکنم همانها واقعا در خارج وجود دارند یا اصلا در عالم خارج ممکن است یک اشیائی وجود داشته باشند