مختلف به طور پراکنده ذکر شده است. قسمتی از آن در باب «وجود ذهنی» آمده است و قسمت دیگرش در باب مقولات آمده است (در باب مقولات، به مقوله کیف که میرسند به اعتبار اینکه علم را یک شاخه از شاخههای کیف نفسانی دانستهاند در آنجا بحثی راجع به علم مطرح میکنند) [١]؛ و در بعضی از کتابها (مثل همان کتاب فخر رازی) یک باب جداگانه و مستقلی را به بحث «علم و معلوم» اختصاص دادهاند و مطالبی که در باب وجود ذهنی و در باب مقولات از آنها بحث میشود در آنجا مورد بحث واقع شده است، که صدر المتألّهین هم در اسفار چنین کاری کرده است؛ از مراحل دهگانهای که برای «امور عامّه» تشکیل داده است (که اینها را هم از این جهت «مراحل» مینامد که تا این مرحلهها طی نشود مسائل الهیات حل شدنی نیست و قبلا باید این منازل را طی کرد) یکی همین بحث «عقل و معقول» یا بحث «علم و معلوم» است، که آن را یک مرحله مستقل و نیز آخرین مرحله در ترتیب فعلی اسفار [٢] قرار داده است.

حاجی در منظومه چنین کاری نکرده است، یعنی یک چنین مبحث مستقلی در باره «عقل و معقول» یا «علم و معلوم» ندارد، ولی در آخر بحث وجود ذهنی همین قدر اشاره میکند که: «وحدتها مع عاقل مقوله» یعنی وحدت صورت معقوله با عاقل گفته شده است. «مقولة» در اینجا به معنی «قول» و به معنی «معتقد» است. پس «وحدتها مع عاقل مقوله» یعنی وحدت صورت معقوله با عاقل، معتقد و مقول بعضی است.

[١] در کتاب المباحث المشرقیة نیز که باب مستقلی تحت عنوان «فی العلم و احکامه» به مباحث مربوط به علم اختصاص داده شده است، به مناسبت بحث کیف نفسانی این مباحث را مطرح کرده است [رجوع شود به المباحث المشرقیه، جلد اول، صفحات ٣١٩- ٣٧٩.][٢] [اینکه استاد شهید فرمودهاند «در ترتیب فعلی اسفار» از این جهت است که ایشان را عقیده بر این است که ترتیب فعلی اسفار همان ترتیبی نیست که صدر المتألهین در آغاز تحریر و تألیف کتاب اسفار در نظر داشتهاند و این مطلب با مراجعه به خود کتاب اسفار و ارجاعاتی که در مواضع مختلف این کتاب شده است روشن میشود.]