مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٨٤ - نظر علامه طباطبائی

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٢٨٤

معقولات ثانیه است که آنها را معقولات ثانیه فلسفی مینامند. البته این مطلب را در بحث معقولات ثانیه هم طرح میکنیم.

بنابراین ذهن قدرت ندارد یک مفهومی را بسازد که مصداقش را نه مستقیما به وسیله حواس ظاهری یا باطنی گرفته است و نه به کمک آنچه که مستقیما به وسیله حواس ظاهری یا باطنی گرفته شده است.

- و اگر [حکمای اسلامی] برای عقل یک طور دیگری غیر از حس قائلند به علت اینهمه قدرتی است که در ساختن مفاهیم غیر مستقیم دارد.

استاد: بله، و اساسا آنچه که از نظر اینها ذهن را فوق العاده غنی میکند تنها مسأله تعمیم و کلیت نیست که همان فراوردههای حس را تعمیم بدهد و کلیت بدهد. اصول و پایههای فکر، آن دسته دومند که معقولات ثانیه هستند. آنها هستند که اصول اولیه فکر انسانند.

مثلا «انسان» یک مفهوم کلی است که حس، جزئی آن را درک کرده و عقل آن را کلی کرده است. این از نظر اصول فکری ارزش چندان زیادی ندارد؛ یعنی اگر انسان مفهوم «انسان» در ذهنش نبود باز میتوانست فکر کند. مفهوم «سنگ» هم اگر در ذهن ما نبود باز میتوانستیم فکر کنیم. فیروزه، طلا، دریا، آب، زمین، آسمان، همه همینطورند. اما اگر ما از هستی و نیستی تصوری نمیداشتیم نمیتوانستیم فکر کنیم. اگر از ضرورت وامتناع تصوری نمیداشتیم نمیتوانستیم فکر کنیم و نمیتوانستیم علم داشته باشیم.

- و اینها چیزهایی هم نیست که به این صورت ما بازاء خارجی داشته باشد.

استاد: بله، ما بازاء خارجی به طوری که بگوییم آقا من این ضرورت را به چشم خودم دیدم، به گوشم شنیدم، با لامسهام لمس کردم، ندارد. در عین حال اینها را هم ذهن از همانهایی که به طور مستقیم از حس گرفتهاید انتزاع کرده است. حالا اینکه کیفیت انتزاعش چیست، قدمهایی که در این راه برداشته شده است فقط همان قدمهایی است که اصول فلسفه برداشته است و فلاسفه هم کمتر بحث کردهاند، ولی به هر حال اینها از نظر فلاسفه مفاهیم انتزاعی است.

- این همان «من فقد حسا فقد علما» است.

استاد: این حرف درست است.

- اگر تمام حواس از کسی مسلوب بشود دیگر تعقل هم نمیتواند بکند.

استاد: دیگر هیچ چیز نیست؛ بله، اگر تمام حواس را از انسان بگیرند قدرت تعقل هم از او