الصق بالتشیع من التسنن». ولی نحوه استدلال او به این طریق است که میگوید چون شیعه از ابتدا به باطن معتقد بود و به نوعی باطنیگری توجه داشت (یعنی مسأله امامت تنها یک مسأله باطنیگری بود) لذا این مسأله اعتقاد به باطن، شیعه را به تفکر و تعمق و غور در مسائل عقلی واداشت. ولی حقیقت این است که مسأله مهمتر، مسأله ائمه شیعه و مسأله احادیث شیعه است. شما احادیث اهل تسنن را ببینید، احادیث شیعه را هم ببینید، همان احادیثی که از هزار و دویست سال پیش تدوین شده است، آن وقت میبینید که این گونه مباحث در احادیث اهل تسنن خیلی به ندرت پیدا میشود. تازه آنچه هم که به ندرت در احادیث آنها پیدا میشود (که همان احادیثی است که از پیغمبر روایت کردهاند) آنها اصلا دنبالش را نگرفتهاند. ولی در احادیث شیعه و در دعاهای شیعه مایههای فوق العاده زیادی هست و بدون شک اصلا محرک اصلی خود حضرت امیر (ع) بوده است. این حرکت از آنجا شروع شده است، که الآن در شیعه یک حیات دیگری به نام حیات عقلانی وجود دارد؛ و ما در مقدمه جلد پنجم اصول فلسفه این مطلب را مقداری تشریح کردهایم.

- این احادیثی که اهل تسنن روایت میکنند آیا به خلفای راشدین ختم میشود؟

استاد: نه، اصلا برای خلفا اصالتی قائل نیستند؛ اصالت فقط برای پیغمبر قائلند. هر چه میگویند از پیغمبر میگویند ولی مسأله این است که احادیثی که از پیغمبر نقل شده است زیاد نیست. ما هم همان احادیث را از پیغمبر داریم. خیلی احادیث مشترک در زمینه مسائل عقلی داریم که هم آنها روایت کردهاند و هم ما، ولی بالاخره احادیث پیغمبر محدود است، چون پیغمبر هم بالاخره یک فرد است و مقداری که از او نقل شده مربوط به همان زمان خودش و مربوط به دوره مدینه بوده است. ولی دوره شیعه از امیر المؤمنین شروع میشود و تا سال ٢٥٠ ادامه پیدا میکند و لذا ما از حضرت علی (ع) روایت داریم واز ائمه بعد هم یکی بعد از دیگری روایت داریم. ما، هم احادیث نبوی داریم و هم احادیث غیر نبوی، ولی آنها فقط احادیث نبوی دارند. به این جهت است که از آنها اینقدر مایه نگرفته است. آن مقدار کمی را هم که چه به صورت دعا و چه به صورت حدیث نقل کردهاند، دنبال نکردهاند.

- عدهای از ائمه شیعه هم در دورهای زندگی میکردهاند که بحث عقلی و فلسفی در اسلام اوج گرفته بود.

استاد: بله، همین طور است. در اینجا بحث خیلی دقیقی هم هست و باید دقت کرد و کسی