مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٠٧ - تبیین فلسفی نظریه وحدت در کثرت و کثرت در وحدت

مجموعه آثار شهید مطهری، جلد ٩، ص٢٠٧

نمیتوانم امروز را بر دیروز مقدم بدارم، زیرا این بر اساس سیر حرکت از قوه به فعلیت است. از قوه به فعلیت رسیدن که دیگر یک امر قراردادی نیست؛ یک امر واقعی است. اتفاقا فرض اینکه در مسأله زمان «ما به التقدم» چیست فرض بسیار مشکلی است ولی به هر حال مطلب به همین جا (تشکیک) برمیگردد.

بعلاوه گذشته از تقدم و تأخر زمانی مگر شما میتوانید تقدم بالشرف را انکار کنید؟

- منظور از تقدم بالشرف چیست؟

استاد: تقدم بالشرف یعنی تقدم از نظر شرافت، مثل اینکه شما میگویید فلان کس اعلم است از فلان کس.

- اینها اعتباری است.

استاد: یعنی چه اعتباری است؟

- یعنی مربوط به عقل عملی میشود.

استاد: خیر، در اعلمیت که عقل عملی نیست؛ و یا مثلا در اتقائیت وقتی میگویید فلان کس عادلتر است یا با تقواتر است، معنایش این است که ملکه تقوا را این دارد، او هم دارد و او را که میگویید اتقی است نه این است که تقوا را دارد و علاوه بر تقوا چیز دیگری دارد، بلکه در همان ملکه تقوا که با یکدیگر مشترک هستند او افزون دارد بر این همه اینها برمیگردد به همین جهت.

بنابراین مسأله صرف تمثیل نیست. ولی ای کاش به همین بیانی که من عرض کردم بیان کرده بودند. به این بیانی که من عرض میکنم نه حاجی ذکر کرده است نه ملاصدرا و نه کسی دیگر. ولی با این بیان که من عرض میکنم مسأله خیلی روشنتر میشود و ما در کتاب اصول فلسفه مطلب را مقداری روی همین پایه ذکر کردهایم و این بیان، بیان بسیار روشنتری است.

- این بیان یک بیان فلسفی است، چون غالبا میگویند که همین نور، آنکه نزدیکتر است قویتر است و آنکه دورتر است ضعیفتر است؛ دیگر بیان فلسفی ذکر نمیکنند. ولی این بیان یک بیان فلسفی است.

- اصلا تشبیه وجود به نور قیاس مع الفارق است. درست است که نور ظاهر لنفسه و مظهر لغیره است، اما اصلا این به آن وجود میدهد.

استاد: بله، این نور حسی اصلا خودش یک شیئی است، یعنی یک ماهیتی است مثل ماهیات دیگر که دارای وجود هم هست. این مثالها فقط ارزش تمثیلی دارد و الّا ارزش فلسفی ندارد.