در باب ماهیت اولین سخن این است که آیا «هستی» و یا «نیستی» در بطن مفهوم ماهیت است که بر او یا این حمل میشود یا آن، یا با اینکه حتما یکی از ایندو بر او حمل میشود ولی در عین حال هیچکدام در بطن او گنجانده نشده است، همچنانکه رنگ داشتن در بطن مفهوم جسم گنجانده نشده است و همچنانکه مساوی بودن مجموع زوایای مثلث با صد و هشتاد درجه در متن تعریف مثلث گنجانده نشده است؟

شق دوم درست است، یعنی بدون شک هر ماهیتی یا هست یا نیست ولی در عین حال نه هستی و نه نیستی هیچکدام جزء تعریف ماهیت نیست یعنی در بطن ماهیت نیست. حالا اگر بگویید به چه دلیل «هستی» و «نیستی» جزء مفهوم ماهیت نیست، میگوییم دلیلش این است که یا «هستی» و «نیستی» هر دو در بطن مفهوم ماهیت گنجانده شده است، یا «هستی» در بطن مفهوم ماهیت گنجانده شده و «نیستی» گنجانده نشده است، و یا «نیستی» گنجانده شده و «هستی» گنجانده نشده است. اما اگر هر دو گنجانده شده باشد که بطلانش واضح و بدیهی است، زیرا معنیاش این است که بگوییم انسان یعنی آن جوهر جسم ناطقی که در آن واحد هم هست و هم نیست. اگر بگوییم فقط نیستی در آن گنجانده شده است پس همیشه وقتی میگوییم «انسان» فرض کردهایم که نیست. پس هیچ وقت نباید «انسان هست» درست باشد، زیرا لازمهاش این است که بگوییم آن موجودی که نیست، هست. و اگر بگوییم فقط «هستی» در آن گنجانده شده است پس هیچ وقت «نیستی» نباید بر او قابل حمل باشد، زیرا لازمهاش این است که بگوییم انسان، یعنی آن موجود جوهر جسمانی چنین و چنان که هست، نیست.

- ولی ما همه اینها را انتزاع ذهنی میکنیم.

استاد: باشد.

- پس ماهیت خودش یک مفهوم ذهنی است.

استاد: در اینکه در ذهن است بحث نیست و در اینکه در خارج هم هست بحث نیست؛ ولی میخواهیم ببینیم آنچه که در ذهن است و در خارج، این هستی و نیستی که بر او حمل میشود چگونه حمل میشود؟ آیا مانند شیئی حمل میشود که از بطنش بیرون میآید و یا مانند شیئی حمل میشود که جزء ذاتش نیست و از خارج بر او حمل میشود؟ شما اگر بگویید زید عالم است، علم را بر زید حمل کردهاید اما بدون اینکه در تعریف زید عالم بودن را گنجانده باشید و لذا زید از آن نظر که زید است میتواند جاهل