در حرکات تکاملی و حرکات اشتدادی اگر ذاتها و ماهیتها اصیل باشند و وجود امر اعتباری باشد لازم میآید هر شیء متحرک در حال حرکت در زمان محدودی از حرکت که در میان یک مبدأ و یک منتها قرار دارد، غیر متناهی ذات را طی کرده باشد یعنی لازم میآید که غیر متناهی محصور میان دو حاصر قرار گیرد و این محال است.

اما اگر وجود امر اصیل باشد آن وقت مسأله تکامل انواع (که اینها در باب کیفیات فرض میکنند ولی در غیر کیفیات هم میتوانیم فرض کنیم) شکل پیدا میکند نظیر کمیات خارجی، یعنی یک شیء واحد واقعی داریم که بالقوه قابل انقسامات است؛ یعنی بنابر اصالت وجود دیگر مطلب این نیست که شیء وقتی از درجه حرارت یک میرسد به درجه حرارت دو و از درجه حرارت دو میرسد به درجه حرارت سه، چون حقیقتش همان ذاتش است این ذات را رها میکند میرود به ذات دیگر، آن ذات را رها میکند میرود به ذات دیگر (و در واقع باید بگوییم ذاتهای منفصل از یکدیگر، چون ذاتها دیگر رابطی هم میانشان نیست)، بلکه این حرارت از درجه یک تا درجه صد یک حقیقت بیشتر نیست که در ذات خودش اشتداد پیدا میکند، یک فرد بیشتر نیست که در ذات خودش اشتداد پیدا میکند و این فقط یک وجود است ولی برای هر مرتبهای از مراتب غیر متناهی آن ذهن میتواند یک ماهیت انتزاع کند. وجود یک حقیقت واحد متصل است و این انواع و ماهیات و ذاتها هستند که از وجود انتزاع میشوند. انتقال از ماهیتی به ماهیت دیگر هست اما این انتقال به این معنی است که وجود در ذات خودش اشتداد پیدا میکند و لازمهاش فرض ماهیات متعدده و انتزاع ماهیات متعدده است؛ نه اینکه در واقع یک ماهیاتی هستند و اصالت دارند و در واقع شیء یک ماهیتی را رها میکند و وارد ماهیت دیگر میشود. آن وقت مسأله ماهیت برای ما میشود یک مسأله ذهنی، مسأله تکثر ماهیت برای ما میشود یک مسأله ذهنی و مسأله وجود و مسأله وحدت میشود یک مسأله واقعی و حقیقی؛ یعنی آن حرارت، یک واحد واقعی متصل کششدار است که ماهیات که ماهیات غیر متناهی از آن انتزاع میشود.

این، تقریبی و تقریری بود برای این برهان بدون اینکه بخواهیم چندان به