نظریه جزء لا یتجزی وارد است بر نظریه خود ارسطو وارد است و سپس از بو علی میپرسد آیا راه حلی برای این اشکال وجود دارد یا وجود ندارد؟ بوعلی در پاسخ میگوید که خود ارسطو جوابکی به این اشکال داده است که آن جواب درست نیست. بعد خود بوعلی اشکال را جواب میدهد که قسمت زیادی از جواب بو علی روی مبانی خود بوعلی درست است و یک قسمت کمی از آن حتی روی مبانی خود بو علی هم درست نیست و چون این سؤال و جوابها در دوره جوانی بوعلی زمانی که به اصطلاح «الفتی الفاضل» بوده است رد و بدل شده است و خیال میکنم که در دوره نپختگی او بوده است لذا حرفی گفته است که قسمتی از آن با گفتار وی در کتابهای متینش مثل شفا و اشارات جور در نمیآید. به هر حال ما این مطلب را در آن مقاله بیش از مقداری که در آنجا لازم بوده است شکافتهایم. البته صدر المتألهین در یک جا از اسفار شبهه ابو ریحان و جواب بوعلی را نقل میکند و بعد خودش به طور اجمال جواب میدهد و رد میشود، ولی ما مطلب را شکافتهایم. برای روشن شدن مطلب به آن مقاله رجوع کنید (کتاب مقالات فلسفی) و ما در درس آینده نیز بحث مفصلتری راجع به این مسأله خواهیم داشت.

- یک سؤالی که به ذهن من رسید (که شاید با خواندن آن مقاله برایم روشن شود) این است که «آن» را چگونه تعریف میکنند؟ آیا برای «آن» کشش زمانی قائل هستند؟

استاد: نه،- اگر برای «آن» کشش زمانی قائل نباشیم در آن صورت دیگر نمیتوانیم بگوییم که نمیشود در پنج دقیقه بینهایت «آن» موجود باشد، برای اینکه اگر «آن» کشش زمانی داشته باشد وقتی در بینهایت ضرب بشود بینهایت میشود اما اگر صفر باشد از ضرب صفر در بینهایت یک مقدار محدود به دست [میآید].

استاد: اما جواب سؤال اول شما این است که «آن» در اصطلاح اینها دو معنی دارد:

الف. یک معنی «آن» عبارت است از حد زمان؛ یعنی آنچه که وجود دارد زمان است که وجود دارد و زمان به صورت یک امر کشش دار وجود دارد. حالا مسأله اینکه زمان آیا در ذهن است یا در خارج فعلا برای ما مطرح نیست، به هر حال زمان در ظرف خودش چه ذهن و چه خارج به صورت یک امر کشش دار وجود دارد. آن وقت ما در میان دو قطعه از زمان یک