بسيارى از فرهنگهاى عمده زبان فارسى، همچون فرهنگ جهانگيرى، تأليف مير جمال الدين حسين شيرازى به سال ١٠١٧ هجرى و برهان قاطع تأليف محمد حسين خلف تبريزى به سال ١٠٦٢ هجرى، در هندوستان تأليف شده و از كتبى است كه مورد استناد و توجه ايرانيان نيز قرار گرفته است. اين كتابها نوشته ايرانيانى است كه به هندوستان رفته و از طرف سلاطين و رجال آن ديار، تشويق شده و به تأليف و تصنيف كتب پرداخته‌اند.

و نيز مى‌دانيم كه در هريك از رشته‌هاى ادب فارسى در اين سرزمين پهناور، كتابهائى نوشته شده و از اين جهت به زبان فارسى خدمت شايانى شده و چراغ فروزنده ادب فارسى روشن نگاه داشته شده، بطورى كه روزگارانى، دستگاه سلاطين هند، از دستگاه شاهان صفوى، از لحاظ ادب فارسى پررونق‌تر و باشكوه‌تر بوده است و مى‌توان گفت: اگر استعمار براى برانداختن زبان فارسى و فرهنگ ايرانى نكوشيده بود، امروز هندوستان، از بزرگ‌ترين مراكز زبان و فرهنگ ايرانى بود.

آغاز فرهنگ‌نويسى فارسى در ايران، چنين بوده است: پس از آنكه زبان فارسى در شرق ايران، رايج شد. براى نخستين‌بار دو تن از سرايندگان اين زبان يعنى اسدى طوسى و قطران تبريزى، واژه‌هاى دشوار اين زبان را كه گويندگان شرق ايران يعنى خراسان و ماوراء النهر بكار مى‌برده گرد آورده و فرهنگ لغتى تأليف كردند كه يكى از آنها، فرهنگ لغت فرس اسدى است كه قديم‌ترين لغت فارسى است كه در دست مى‌باشد و چون در اين كتاب، اسدى خودش شواهدى از كتاب گرشاسب‌نامه، بعنوان مثال آورده است نتيجه مى‌گيريم كه تاريخ تأليف لغت فرس پس از سال ٤٥٨ هجرى مى‌باشد. ٦

قطران شاعر قرن پنجم هجرى نيز، فرهنگ كوچكى، تأليف كرده كه حاج خليفه در كشف الظنون‌ ٧ به نام «تفاسير فى لغة الفرس. لحكيم قطران الارموى.» ضبط كرده است.

فرهنگ قطران هم‌اكنون موجود نيست ولى تا قرن ١١ هجرى وجود داشته، زيرا مؤلف فرهنگ جهانگيرى كه نام ٤٤ فرهنگ تأليف‌شده پيش از خود را اسم‌