گماشت و بر آن مقدمه‌اى هم نوشت، معلوم شد كه نخستين كتاب موجود در علم بلاغت فارسى، كتاب «ترجمان البلاغة» محمد بن عمر رادويانى است كه تاريخ استنساخ كتاب سال ٥٠٧ ه است (يعنى محتملا قبل از تولد «*» رشيد الدين وطواط، نويسنده كتاب حدائق السحر).

كار استاد احمد آتش از اين لحاظ مهم بود كه، كتابى را كه از آن فرخى شاعر مى‌پنداشتند و ياقوت هم‌ ٥٩، در شرح‌حال محمد بن محمد بن عبد الجليل معروف به رشيد الدين وطواط، مؤلف كتاب «ترجمان البلاغه» را بصراحت، فرخى دانسته و عبارت «... و له من التصانيف: حدائق السحر فى دقائق الشعر باللغة الفارسية الّفه لأبى المظفر خوارزم شاه، و عارض به كتاب ترجمان البلاغة لفرخى الشاعر الفارسى ...» را درباره كتاب «حدائق السحر» رشيد الدين وطواط نوشته و بصراحت مى‌گويد كه كتاب «ترجمان البلاغه» از آن فرخى شاعر فارسى‌زبان است و حاجى خليفه هم در كتاب «كشف الظنون» صريحا كتاب را از آن فرخى شاعر مى‌داند آنجا مى‌گويد ٦٠: «ترجمان البلاغة فارسى لفرخى الشاعر، جمع فيه صنايع البديعية» ولى استاد احمد آتش ثابت كرد كه نويسنده كتاب فرخى نيست؛ زيرا پيدا شدن نسخه‌اى كه مؤلف، در آغاز كتاب، نامش را نوشته بود، مجالى براى شك و ترديد، باقى نگذاشت و مسلم شد كه اين كتاب، تأليف محمد بن عمر الرادويانى است؛ زيرا در آغاز كتاب مى‌گويد: «چنين گويد محمد بن عمر الرادويانى ...».

نكته ديگرى كه ثابت مى‌كند كه اين كتاب از آن‌رادويانى است، اين‌كه در متن كتاب اشعارى بعنوان شاهد براى برخى از فنون بديعى از فرخى آورده شده است كه اگر مؤلف، فرخى باشد، لازم بود، بگويد: و من گويم: و يا «اين شعر مراست» همان‌طور كه ديگران‌ «**» انجام داده‌اند.

ممكن است، كتاب «ترجمان البلاغه» ديگرى هم وجود داشته و نويسنده آن فرخى شاعر دوره غزنوى بوده و مفقود شده است؛ زيرا نويسنده كتاب «تذكرة الشعراء» كه‌

(*) و مات بخوارزم سنة ثلاث و سبعين و خمسمائة. ر ك: معجم الادباء ١٩/ ٣٠.

(**) مثل رشيد الدين وطواط، آنجا كه مى‌خواهد، از شعر خود مثال بياورد، مى‌گويد: «من گويم» ر ك: حدائق السحر ص ٨٤ و بسيارى جاهاى ديگر.