آدمى وقتى در گواهى‌ها از همه چيز جز خدا چشم بپوشد ديگر هواى نفس و ملاحظه پدر و مادر و خويشان و نزديكان ارزشى ندارد، اين است كه قرآن گفته‌ «فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى‌ أَنْ تَعْدِلُوا» يعنى از هوى پيروى مكنيد كه شما را از راه قسط منحرف خواهد كرد.

عدل، در حقوق اسلامى تا آن اندازه اهميّت دارد كه قرآن، دستور داده است، در تنظيم اسناد تجارى، براى اين‌كه قرار داد از مداخلات احتمالى طرفين دعوا مصون بماند، قرار داد نوشته شود و كاتب هم بايد در نوشتن قرار داد حقّ را در نظر بگيرد و عين واقع را «بالعدل» بنويسد و رعايت بى‌طرفى كامل را بنمايد و به هيچ‌يك از دو طرف معامله متمايل نباشد.

«... إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى‌ أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَ لْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ ...»

بخشى از آيه ٢٨٢/ بقره- ٢-.

شيخ محمد عبده ذيل آيه مزبور نوشته است‌ «**»: بايد كاتبى براى ثبت ديون باشد كه در كتابت عادل باشد و رعايت برابرى ميان متعاملين را بكند و نسبت به كسى تمايل بيشترى نداشته باشد تا براى او، حقّ بيشترى ايجاد كند و در نتيجه به ديگرى زيان رساند.

و نيز بايد گفت كه عادل و عدالت در اسلام، آن‌قدر مهمّ است كه در هنگام وصيّت و فرا رسيدن مرگ يك مسلمان، بايد دو تن عادل بر مضمون وصيّت گواه باشند و دو گواه دادگر از ميان مسلمانان بر وصيّت متوفّى گواهى دهند.

«... إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ ...» ٣٢.

بخشى از آيه ١٠٦ سوره مائده- ٥-

البته دنباله‌ ٣٣ آيه مى‌گويد كه چون در سفر باشد و چنين گواهانى را نيابد، رواست كه دو گواه از غير مسلمانان برگزيند ولى شرط آن است كه اين دو تن، به يك دين آسمانى، مؤمن باشند؛ زيرا آن دو نيز بايد به نام خدا سوگند ياد كنند.

«... فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ ...»

دنباله آيه ١٠٦ سوره مائده- ٥-

(**) ر ك: مأخذ سابق ج ٣ ص ١٢٠.