در سير تاريخى خود پس از ابن اثير، نوبت به ابن ابى الإصبع مصرى، متوفّى به سال ٦٥٤ هجرى مى‌رسد كه در زمينه علوم بلاغى دو كتاب به نامهاى «تحرير التحبير» و «بديع القرآن» نوشته است.

در نظر ابن ابى الإصبع كلمه «بديع» بر تمام فنون بديعى و زيباييهاى لفظى و معنوى كه بعدها به مجموع آنها علوم بلاغى گفتند و سه علم: معانى، بيان و بديع را شامل شد، اطلاق مى‌گردد و كلمه «بديع» در نظر او همان چيزى است كه پيشينيان در نظر داشتند.

پس از آنكه تطوّر كلمه «بديع» روشن شد و معلوم گرديد كه از زمان سكّاكى، علم بديع يكى از شاخه‌هاى علوم بلاغت شده و به محسّنات لفظى و معنوى كلام اطلاق گرديده، اينك مى‌گوييم: منظور ابن ابى الإصبع از «بديع القرآن» اطلاقى است عام و شامل تمام مسائل سه رشته معانى، بيان و بديع است و ابن ابى الإصبع بطور مختلط در كتاب خود از فنون سه‌گانه بحث كرده و زيباييهاى كلام ربّانى را نشان داده است.

و نيز بايد بدانيم كه در كتب پيشينيان، مباحث بلاغت و نقد ادبى، بطور مختلط نوشته مى‌شد و همين نوشته‌ها، به نوشتن كتبى در باب صور بيانى و اعجاز قرآنى، منتهى شد. البته در برخى از آثار مباحث نقد ادبى، بيشتر مطرح مى‌شد و در بعضى ديگر غلبه با مباحث علوم بلاغى بود و تمام اينها سرانجام به جنبه‌هاى بلاغى قرآن و اعجاز آن منتهى شد.

نخستين گام را در باب علوم بلاغى، متكلّمان و مفسّران و اديبان، برداشتند؛ زيرا متكلّمان مى‌خواستند ثابت كنند كه قرآن مجيد، كلام خداست و معجزه مى‌باشد و دليلى است بر صدق نبوّت پيامبر اكرم و در آن، فنون مختلف بلاغى وجود دارد و از فصاحت خاصّى برخوردار است و در مقام تحدّى و نظيره‌گويى، كسى همانند آن، نمى‌تواند چنان سخنى عرضه نمايد و نظم اعجاب‌آميز شگفت‌آور آن، همگان را مبهوت و متحيّر ساخته و به شگفتى واداشته است‌ ٣٩.

در پيشرفت علوم بلاغى و كشف اسرار قرآنى از جنبه بلاغى، مفسّران نيز مؤثّر بودند. تفسير آنان در آغاز، جنبه لغوى داشت؛ زيرا در قرن دوم و سوم هجرى به علّت‌