در قلمرو بلاغت - علوى مقدم، محمد - الصفحة ٢٣٤
مىباشد: «اذكروه ذكرا أشدّ ذكرا من ذكركم آباءكم».
بنابراين كلمه «أشدّ» نعت است براى مصدر «ذكرا» كه در معنى حال است و تقدير آن: «أذكروه مبالغين فى الذكر له».
ابن العربى هم در بحث از آيه مزبور، نوشته است ٣٩:
قضاء: يعنى به جا آوردن و در مورد عبادات آنست كه در وقت خود انجام شود و معناى صحيح «فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ ...» يعنى: اذا فعلتم منسكا من مناسك الحجّ فاذكروا اللّه يعنى در موقع إحرام، تلبية و در هنگام رمى، تكبير و در وقت قربانى، بسم اللّه گفتن، لازم است.
نويسنده كتاب «كنز العرفان» هم در بحث از آيه مزبور نوشته است ٤٠: در اين آيه كلمه «مناسك» جمع است و اضافه شده و إفاده عموم مىكند يعنى بطور كلّى تمام اعمال حج.
نويسنده كتاب مزبور- فاضل مقداد- افزوده است كه منظور از «ذكر» هم گو اينكه ذكر لسانى است ولى در اصل ذكر قلبى، منظور است؛ زيرا ذكر لسانى ترجمان ذكر قلبى است و آگاهىدهنده درون و روح آدمى است و البته به ياد خدا بودن، بايد مستمر باشد و بنده واقعى نبايد از ياد خدا، غافل باشد.
شيخ طبرسى هم ذيل بحث از آيه مزبور نوشته است ٤١: مناسك جمع منسك است «و المنسك إمّا موضع النسك أو مصدر جمع لانّه يشتمل على أفعال. يعنى: اذا فرغتم من أفعال الحجّ «فَاذْكُرُوا اللَّهَ ...».
علامه جواد كاظمى، متوفّاى قرن يازدهم هجرى، ضمن باز گفتن مطالب ديگران، خود نيز افزوده است ٤٢ كه: مناسك جمع «منسك» است كه ريشه كلمه «نسك» است. و النسك فى الاصل: غاية العبادة و شاع فى الحجّ و أعماله. اطلاق كلمه، بر عبادت همچون اطلاق مصدر است بر مفعول و در واقع گفته شده است: «اذا فعلتم افعالكم التى كانت عبادة ...»
و افزوده است كه قرآن در هرمورد مىخواهد، انسان بسازد و به انسانها درس بدهد و روى همين اصل است كه قرآن گفته است: «فَاذْكُرُوا اللَّهَ» يعنى ارتباط خود را با خداى قطع نكنيد، هميشه به ياد خدا باشيد.