درباره آيه‌ «... انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ» ٤٦/ انعام. ابو عبيده، نوشته است‌ ٢٩: مجازه: يعرضون. يقال: صدف عنّى بوجهه. أى: أعرض.

و نيز در باب آيه: «ثُمَّ اسْتَوى‌ عَلَى الْعَرْشِ ...» آيه ٣/ يونس.

ابو عبيده نوشته است‌ ٣٠: مجازه: ظهر على العرش و علا عليه، و يقال: استويت على ظهر الفرس، و على ظهر البيت.

و نيز درباره آيه‌ «... وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ ...» آيه ٢/ مائدة.

ابو عبيده نوشته است‌ ٣١: مجازه: و لا يحملنّكم و لا يعدّينكم. و سپس افزوده است: كه مجاز «شنآن قوم» اى بغضاء قوم.

ولى سيّد شريف رضى در كتاب «تلخيص البيان فى مجازات القرآن» «*» مجاز را به معناى بلاغى آن به كار برده و آن‌را قسيم حقيقت دانسته، در صورتى كه مجاز، در نظر ابو عبيده چيزى است كه ما را به درك الفاظ قرآنى، راهنمايى مى‌كند و اين همان‌

(*) قرن چهارم هجرى كه مصادف با دوران زندگى سيّد شريف رضى است، يكى از ادوار درخشان فرهنگ اسلامى است و در اين قرن، مصنّفات فراوانى در علوم گوناگون: نحو، لغت، تاريخ، فقه، حديث و كلام نوشته شده و حتّى خود سيّد شريف رضى تأليف ارزنده فراوانى دارد كه اهمّ آنها عبارتست از:

١- مجازات النبويّة كه ٣٦١ حديث از احاديث رسول اكرم را از لحاظ مجاز و استعاره و جنبه‌هاى بلاغت آنها مورد بحث قرار داده و چند چاپ از كتاب مزبور در دست است.

٢- ديگرى «تلخيص البيان عن مجازات القرآن» است كه علاوه بر چاپ نسخه عكسى مرحوم استاد سيّد محمد مشكوة، محمد عبد الغنى حسن با مقدمه محقّقانه ١٠٦ صفحه‌اى در قاهره آن‌را به چاپ رسانيده است.

٣- محقّق مزبور در مقدمه تلخيص البيان چاپ قاهره تا ١٢ تأليف از سيّد رضى برمى‌شمارد ر ك: مقدمه تلخيص البيان، چاپ قاهره ص ٩٧ تا ١٠٢.

اهميّت «تلخيص البيان» در اين است كه كتاب مزبور، نخستين كتابى است كه از مجازات و استعارات كلام خدا، آيه به آيه و سوره به سوره، سخن گفته هرچند كه پيش از سيد شريف رضى، جاحظ و ابن قتيبه هم از مجازات و استعارات قرآنى سخن گفته‌اند ولى بحث آنان بالاستقلال نيست، و همچون سيّد شريف رضى دراين‌باره جداگانه، بحث نكرده‌اند.

ليكن سيد شريف رضى، نخستين گام را درباره بحث از مجازات و استعارات قرآنى برداشت و تأليف مستقلّى، دراين‌باره از خود به يادگار گذاشت و از اين راه ثابت كرد كه اعجاز قرآن در الفاظ و أساليب خوشايند و معانى و مفاهيم جاودانه آنست كه فصحاء و بلغاء عرب از آوردن همانند آن ناتوان هستند گرچه مظاهر و همپشت يكديگر باشند.