[٤] - منظور از كلمه، در اين آيه، قرآن است و يا دين و آيين خدا. يعنى تواريخ و اخبار و احكام و قوانين قرآن همه عدل است. و كلمه خدا يعنى قرآن، چيزى است كه درست و نادرست را از يكديگر جدا مى‌كند، اين كلمه از روى صدق و دادگرى تمام شده و هيچ‌گونه ستمگرى با آن آميخته نيست و عدل بودن آن، از آن جهت است كه براى كافر معاند، كيفرى خواهد بود و براى مؤمن مهتدى هم پاداش. شيخ طوسى در جلد چهارم ص ٢٤٧ تفسير التبيان، دو كلمه «صدقا و عدلا» را مصدر دانسته و بنا بر حاليّت منصوب و ذو الحال آنها هم «كلمة» و تقدير آن «صادقة و عادلة» مى‌باشد يعنى كلمات خدائى بتمامها موافق است با مصالح اجتماعى بدون كم و زياد.

و گفته‌اند: منظور از «تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ»* يعنى گفتارهاى خدائى كم‌كم نازل شده و بتدريج فرود آمده تا كه كمال يافته است.

و المراد بقوله‌ «تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ»*: انّها اتتك شيئا بعد شيئ حتى كملت. ر ك: تفسير التبيان ٤/ ٢٤٨

شيخ محمد عبده، در ذيل آيه مزبور نوشته است: گاه بر جمله و چند گفتار كه درباره يك چيز باشد و هدف واحد داشته باشد، كلمه اطلاق مى‌شود، خواه كوتاه باشد يا بلند. مثل اين‌كه در مورد برخى كه خطبه ايراد مى‌كنند و يا در موضوع خاصّى مقاله مى‌نويسند، گفته مى‌شود:

«هذه كلمة فلان»

و حتى در زبان عربى به قصيده‌اى كه غرض واحد را دنبال كند، كلمه گويند و نيز جمله «لا اله الا الله» را كلمة التوحيد، گفته‌اند. و روى همين اصل است كه برخى مفسّران گفته‌اند:

منظور از «كلمة» در اين آيه، قرآن است، همچنانكه در آيات فراوانى چنين است:

«... كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ» آيه ١١٨ سوره هود [١١]

«... وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى‌ عَلى‌ بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا ...» آيه ١٣٦ اعراف [٧]

«... وَ لَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ» آيه ١٧١ سوره صفّ [٣٧]

براى آگاهى بيشتر رجوع شود به: تفسير المنار از تقريرات شيخ محمد عبده، تأليف السّيد محمد رشيد رضا، دار المعروف، بيروت، الطبعة الثانية، فقط ١٢ جلد ج ٨ ص ١١ و ١٢.

[٥] - در واقع، قرآن گفته است: خدا كه آسمان را برپا داشت، در جهان ترازوى عدل نهاد، تا شما هم از ميزان عدالت، منحرف نشويد و در دادوستدهاى خود، وزن را به عدالت برپا داريد و در ترازو كم و زياد نكنيد.

[٦] - در واقع، قرآن گفته است: اى انسان! آيا تو گمان مى‌كنى كه در وجود تو اين عدل و توازن را برقرار كرد،-